Từ năm 1993 đến nay, Trung Quốc đã xây dựng 6 công trình thủy điện ngăn dòng chính sông Mekong. Dự kiến đến 2020, trên sông Lan Thương sẽ có thêm 2 nhà máy và năm 2030 thêm 7 nhà máy được đưa vào vận hành với tổng công suất 23.000MW và dung tích chứa lên đến 53 tỉ m3 để đáp ưng nhu cầu điện năng trong nước và xuất khẩu của Trung Quốc. Ngoài ra, nhiều dự án thủy điện vừa và nhỏ cũng sẽ được xây dựng trong khu vực sông Lan Thương để khai thác hết tiềm năng thủy điện và phục vụ phát triển công nghiệp tại địa phương…

Từ nguồn năng lượng khổng lồ này, thủy điện được nhiều người cho là "cứu tinh xanh" của Trung Quốc, giúp quốc gia này làm chậm lại việc gia tăng khí phát thải nhà kính. Thống kê của ngành chức năng, chỉ trong 4 tháng đầu năm 2015, sử dụng than đá ở Trung Quốc đã giảm 8% nhờ nguồn điện từ các nhà máy thủy điện. Mặt khác, thủy điện là một trong những phương thức chính cho ngành năng lượng để thay thế nhiên liệu hóa thạch, tiết kiệm năng lượng và giảm khí thải. Tuy nhiên, cái giá phải trả cho việc khai thác thủy điện không hề nhỏ. Bằng chứng cụ thể là việc thay thế than đá bằng thủy điện giúp cải thiện không khí cho vùng biển phía Đông nhưng thiệt hại gây ra cho vùng Tây Nam và dễ bị tổn hại sinh thái (nơi ít nhất 80% đập thủy điện mới sẽ được xây). Đó là lý do mà các nhà môi trường Trung Quốc kêu gọi dừng khẩn cấp các dự án đập thủy điện lớn. Đồng thời chỉ ra rằng, xây dựng các đập thủy điện lớn đã hủy hoại hệ sinh thái sông, môi trường sinh sống các loài cá và làm dấy lên sự lo ngại về tính an toàn tại các khu vực dễ bị động đất. Mặt khác, mật độ đập dày đặc trên thượng nguồn sông Dương Tử giữ lại nguồn nước và nguồn phù sa, đẩy cao nguy cơ sụt lún vùng đồng bằng Dương Tử và gây ngập một số thành phố lớn…

Tại Campuchia, ngành chức năng nước này cũng nhìn nhận, việc xây dựng các đập thủy điện sẽ góp phần giải quyết vấn đề năng lượng nhưng tạo ra xung đột về sử dụng nguồn nước. Nguồn sống của nhiều người dân đang bị ảnh hưởng do sự phát triển của thủy điện phía trên, tạo ra thiệt hại nhãn tiền và tiềm ẩn trong tương lai. Sự đa dạng của chủng loài cá sẽ bị ảnh hưởng, đe dọa an ninh lương thực, cuộc sống người dân... Theo tính toán của các nhà khoa học, nếu các đập thủy điện được triển khai theo kế hoạch thì đến năm 2030, tổng tổn thất trực tiếp về cá đối với vùng châu thổ Mekong từ 550.000-880.000 tấn/năm so với hiện nay, tương đương 110% tổng sản lượng gia súc của Lào và Campuchia cộng lại, bằng tổng sản lượng cá của 15 quốc gia Tây Phi. Các hồ đập thủy điện nhấn chìm 25.000ha đất rừng và 8.000ha đất canh tác. Các hồ chứa làm thay đổi cảnh quan thung lũng sông Mekong và nước sẽ ngập sâu quanh năm. Một vùng biển rộng lớn phụ thuộc vào nguồn dinh dưỡng do phù sa sông Mekong mang đến hằng năm nếu thiếu phù sa trong tương lai sẽ trở thành "biển sa mạc"…

Mặc dù phát triển thủy điện được nhìn nhận ở cả 2 khía cạnh: tích cực và tiêu cực. Nguồn điện sản sinh từ thủy điện ở hạ lưu vực, theo đánh giá mang lại lợi ích không đáng kể cho các quốc gia. Đơn cử như việc xây dựng thủy điện dòng chính khó có thể làm điện ở Lào rẻ hơn nhìn từ góc độ cung cấp điện trong nước. Đối với Việt Nam và Thái Lan, thủy điện dòng chính không có tầm quan trọng đối với nhu cầu năng lượng quốc gia. Lợi ích ròng đến từ các đập dòng chính nhỏ hơn 1% tổng giá trị hàng năm của ngành điện 2 quốc gia tính đến 2025. Như vậy, cả về phương diện tài chính lẫn môi trường, thủy điện vốn không phải ít tốn kém và cũng không thể hiện được tính "thân thiện với môi trường" như trước nay nhiều người vẫn nghĩ. Những bài học thực tiễn qua việc xây dựng và vận hành các dự án thủy điện trên toàn thế giới, con người ngày càng nhìn nhận rõ ràng hơn những tác động tiêu cực do các công trình thủy điện đối với hệ sinh thái tự nhiên của các con sông-cái giá phải trả cho hệ sinh thái tự nhiên, cho sự tồn tại và phát triển hài hòa của con người trong nhiều trường hợp là lớn hơn nhiều so với lợi ích kinh tế mà các công trình này mang lại.

Lộ trình đến năm 2050, vai trò của thủy điện vẫn được nhiều nước đánh giá cao. Tuy nhiên, sông Mekong là con sông quốc tế, là tài sản chung của các cư dân, dân tộc, quốc gia dọc sông. Do đó, mỗi quốc gia không thể sử dụng tùy tiện, phục vụ nhu cầu phát triển cục bộ mà không cần quan tâm đến lợi ích phát triển của cả vùng, đến số phận của những cư dân, quốc gia hạ nguồn. Thay vào đó cần là một thái độ trách nhiệm đối với việc sử dụng bền vững nguồn nước con sông này; cải thiện tính hiệu năng của việc truyền và sử dụng điện; nâng cao chất lượng quản lý hệ thống lưới điện, cũng như ưu tiên khai thác các nguồn năng lượng mới thân thiện với môi trường như: gió, mặt trời…

Bài, ảnh: CHI MAI