Xây đập thủy điện trên dòng chính sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái ở hạ nguồn. Ảnh: T. NHÂN

Nguy cơ mất cân bằng sinh thái

Các đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mekong đang đe dọa đến sự cân bằng của hệ sinh thái, điều kiện sống của người dân ở khu vực hạ lưu sông Mekong. ĐBSCL đang đối mặt với những khó khăn về nguồn nước, nguồn lợi thủy sản. Theo thống kê của cơ quan chuyên môn, các đập thủy điện của Trung Quốc đã ngăn 50% lượng phù sa về hạ nguồn. Nếu tiếp tục xây dựng thêm 11 đập thủy điện nữa trên dòng chính của sông Mekong, trong đó có đập thủy điện Xayaburi, lượng phù sa sẽ mất thêm 25%; nguồn nước không đáp ứng được nhu cầu sản xuất, tưới tiêu...

Theo ước tính của Ủy ban sông Mekong Việt Nam, lượng phù sa về ĐBSCL hiện nay là 26 triệu tấn/năm sẽ giảm xuống còn 7 triệu tấn/năm sau khi xây đập. Tác động này gây ra tình trạng xói lở bờ sông, giảm bồi lắng ven biển. Bà Võ Thị Bé Năm, Phân viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiệp-Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), cho biết: “ĐBSCL sẽ chịu tác động kép giữa cường độ dòng chảy của sông Mekong và tình trạng nước biển dâng do biến đổi khí hậu. Xâm nhập mặn ở ĐBSCL diễn ra phức tạp hơn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản cung cấp cho thế giới”. Nếu nước từ thượng nguồn bị giữ lại, gây hạn hán ở hạ nguồn thì nước mặn sẽ tràn vào các vùng trồng lúa, nuôi trồng thủy sản nước ngọt ở ĐBSCL. Khi xảy ra lũ ở thượng nguồn, các đập đồng loạt xả nước, ĐBSCL sẽ hứng trọn.

Đề cập đến phát triển thủy điện trên dòng chính sông Mekong, rất nhiều ý kiến của các nhà khoa học, ngành nông nghiệp ở ĐBSCL cho rằng, phát triển kinh tế là cần thiết, nhưng phải so sánh tầm quan trọng của nguồn nước, lương thực so với lợi ích kinh tế từ thủy điện. Ông Kỷ Quang Vinh, Giám đốc Trung tâm Quan trắc tài nguyên và môi trường TP Cần Thơ, đặt vấn đề: “Không có điện, con người vẫn xoay trở được. Nhưng không có thức ăn, nước uống, con người có sống được không?”. Tiến sĩ Dương Văn Ni, Trường Đại học Cần Thơ, cho rằng, xây dựng đập thủy điện trên dòng chính của sông Mekong sẽ tác động trực tiếp lên hệ sinh thái của sông này. Các con đập sẽ chặn lộ trình di cư của các loại cá, giảm diện tích vùng đầm lầy và thay đổi môi trường sống cần thiết cho ngư nghiệp, gây mất khoảng 26-42% lượng cá, tương đương khoảng 500 triệu USD/năm. Đồng thời, làm thay đổi hệ sinh thái ven bờ, ảnh hưởng đến hệ sinh thái biển...

Cần tính đến lợi ích chung

Việc dự kiến xây dựng đập Xayaburi tại Lào đã gặp nhiều phản ứng trái chiều của dư luận, đặc biệt là các nước thành viên trong lưu vực sông Mekong. Nhiều ý kiến cho rằng, không nên coi việc xây dựng thủy điện trên dòng chính như công tác thử nghiệm. Trước đó, vào cuối tháng 6-2010, hội thảo vùng về vấn đề đập thủy điện trên dòng chính của sông Mekong diễn ra tại TP Hồ Chí Minh có sự tham gia của 4 quốc gia trong lưu vực và một nhóm các tổ chức quốc tế. Tại đây, Thái Lan chọn phương án không xây dựng đập thủy điện ngăn dòng chính của sông Mekong hoặc trì hoãn việc xây dựng trong vòng 10 năm; Campuchia đề nghị có thêm thời gian để tham vấn; Lào chọn phương án phê duyệt có chọn lọc các dự án thủy điện trên sông Mekong. Riêng Việt Nam hiện đang cân nhắc giữa việc ngưng và trì hoãn việc xây dựng đập này.

Tại hội nghị tham vấn quốc gia về công trình đập thủy điện Xayaburi, diễn ra giữa tháng 1-2011 tại Cần Thơ, lãnh đạo các tỉnh, thành khu vực ĐBSCL đã đề xuất Chính phủ kiên quyết không tán thành việc xây dựng công trình này. Đồng thời, chuyển hướng nghiên cứu xây dựng trên các nhánh phụ của sông Mekong. “Nếu không ngăn chặn việc xây dựng đập Xayaburi thì khó ngăn chặn được việc xây dựng đập Sảm Bo (Campuchia) vốn nằm rất sát Việt Nam, ảnh hưởng trực tiếp đến vùng ĐBSCL”. Đó là ý kiến của nhiều lãnh đạo, nhà khoa học. Đập thủy điện này tuy nằm cách xa Việt Nam nhưng nằm trên dòng chính nên phải quyết liệt ngăn chặn việc xây dựng ngay từ đầu, vì đây là một trong số 11 công trình dự kiến đầu tư. Nếu không có quan điểm nhất quán sẽ tạo ra tiền lệ không tốt cho việc xây dựng thủy điện trên sông Mekong. Nhiều quan điểm đồng tình vấn đề này, việc phát triển nguồn điện là vấn đề quan trọng để phát triển kinh tế, nhưng cần phải cân bằng quyền lợi giữa các thành phần kinh tế, giữa các quốc gia.

Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Nguyễn Thái Lai, nhấn mạnh: “Việc xây dựng các công trình thủy điện trên dòng chính của sông Mekong sẽ ảnh hưởng lớn đến Việt Nam, nhất là khu vực ĐBSCL. Lượng phù sa, nguồn lợi thủy sản giảm, chi phí sản xuất tăng. Lượng nước cung cấp cho ĐBSCL giảm, dòng chảy sông Mekong sẽ không còn mang tính tự nhiên nữa mà do các đập thủy điện quyết định. Nếu thủy điện Xayaburi được xây dựng sẽ tạo tiền lệ cho việc xây dựng hàng loạt các công trình thủy điện khác trên dòng chính của sông Mekong”. Thứ trưởng Nguyễn Thái Lai cho rằng, yêu cầu phát triển kinh tế đối với các nước khu vực sông Mekong là rất quan trọng. Tuy nhiên nguồn nước, lương thực về lâu dài còn quan trọng hơn cả năng lượng. Để có tiếng nói mang tính đồng thuận cao, Việt Nam cần có những kiến nghị cụ thể trên cơ sở khoa học và phải hết sức bài bản, thuyết phục.

DU MIÊN - MINH HUYỀN