Biến đổi khí hậu (BĐKH) là sự bất thường của thời tiết, làm thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, sản xuất và sinh hoạt của con người. ĐBSCL được đánh giá là 1 trong 5 đồng bằng trên thế giới chịu tác động nặng nề bởi BĐKH. Tại Cần Thơ, thành phố trung tâm của vùng, 10 năm qua, nhiều chương trình, dự án ứng phó BĐKH được triển khai thực hiện, với mục tiêu hạn chế tối đa những tác động tiêu cực, để BĐKH dần dần "đồng hành" với cuộc sống, giúp người dân ổn định sinh hoạt, sản xuất...

NHỮNG THAY ĐỔI THẤT THƯỜNG

Theo nhận định của Bộ Tài nguyên và Môi trường, do ảnh hưởng từ BĐKH, nhiệt độ trung bình của khu vực ĐBSCL có thể tăng lên 30C và mực nước biển dâng lên 1m vào năm 2100. Khi đó, có khoảng 90% diện tích thuộc các tỉnh, thành trong khu vực ĐBSCL bị ngập hoàn toàn. Khoảng 30 năm qua, ở TP Cần Thơ nhiệt độ trung bình năm đã tăng khoảng 0,50C, mực nước dâng cao thêm gần 50cm, ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển kinh tế xã hội, đời sống người dân. Trong những năm qua (từ 2000-2012), TP Cần Thơ xảy ra 39 đợt sét đánh làm 49 người chết và 12 người bị thương; 130 trẻ em chết đuối do cha mẹ bất cẩn; xuất hiện 24 điểm sạt lở bờ sông, trong đó có 2 điểm sạt lở làm chết 4 người. Hằng năm, mực nước lên cao làm ngập trên 212.000 căn nhà, 1.234 điểm trường, trên 150 km tỉnh lộ, 4.600km đường giao thông nông thôn, 116.000ha lúa và vườn cây ăn trái, 4.996 ha diện tích nuôi trồng thủy sản…

Sạt lở bờ sông là một trong những hiện tượng thiên tai xuất hiện nhiều những năm gần đây, gây hậu quả nghiêm trọng. Điển hình, vụ sạt lở bờ sông Cần Thơ ngày 29-3-2013, tại ấp Mỹ Ái, xã Mỹ Khánh, huyện Phong Điền làm 7 căn nhà bị sụp xuống sông, 5 căn nhà còn lại bị rạn nứt và nguy cơ sụp đổ. Chính quyền địa phương kịp thời can thiệp, hỗ trợ di dời tài sản, tháo dỡ nhà cửa, giải phóng mặt bằng, tránh hậu quả đáng tiếc. Bà Thái Thị Hạnh, ở ấp Mỹ Ái, xã Mỹ Khánh, bùi ngùi nhớ lại: "Mấy chục năm nay, gia đình tôi sinh sống trong ngôi nhà cặp bờ sông này. Con cháu cũng lần lượt ra đời và lớn lên từ căn nhà này với biết bao kỷ niệm. Thế nhưng chỉ sau một đêm, toàn bộ căn nhà sụp đổ xuống sông, khiến cả nhà trở thành vô gia cư, phải nương náu nhà người thân". Bà Hạnh mong được chính quyền địa phương hỗ trợ nơi ở mới, tại khu dân cư dành cho người dân bị ảnh hưởng sạt lở.

Công trình xây dựng bờ kè sông Ô Môn khắc phục sạt lở, phát triển đô thị chuẩn bị hoàn thành, chào mừng 10 năm TP Cần Thơ  trực thuộc Trung ương.

Nếu như nhiều gia đình cặp bờ sông, vùng ngoại ô dễ bị tổn thương và ảnh hưởng bởi sạt lở, lốc xoáy... thì người dân các quận nội ô TP Cần Thơ cũng phải đối mặt với nạn triều cường lên cao vào những tháng nước nổi. Tình trạng nước ngập khiến sinh hoạt hằng ngày của người dân bị xáo trộn, việc mua bán, kinh doanh gián đoạn, ế ẩm. Những bao cát, rào chắn nước dã chiến được người dân chuẩn bị sẵn sàng để ứng phó với… triều cường. Anh Nguyễn Văn Thanh, ở hẻm 51, đường 3 Tháng 2, quận Ninh Kiều, than phiền: "Trước đây, hẻm này không bị ngập nước. Mấy năm gần đây, khi mưa lớn hoặc triều cường dâng cao thì nước ngập lênh láng. Nhà tôi phải chuẩn bị sẵn bao cát để ngăn không cho nước tràn vào, hạn chế ô nhiễm môi trường, dịch bệnh".

Mặc dù, TP Cần Thơ tăng cường nhiều giải pháp để hạn chế thiệt hại của thiên tai và BĐKH, nhưng phải gánh chịu hậu quả trước diễn biến phức tạp của thời tiết, mưa, bão, lũ, sạt lở đất… gây ra. Cụ thể, năm 2007, thiên tai gây thiệt hại khoảng 1,5 tỉ đồng; năm 2008: 1,6 tỉ đồng; năm 2009: gần 2 tỉ đồng; năm 2010: trên 2,5 tỉ đồng; đặc biệt năm 2011: thiệt hại trên 230,8 tỉ đồng và năm 2012: 3,26 tỉ đồng. Những thiệt hại này một phần cũng do cơ sở hạ tầng kinh tế được đầu tư trong nhiều năm qua ở các quận, huyện còn nhiều bất cập, đê bao, cầu đường giao thông... chưa đảm bảo an toàn khi thiên tai xảy ra; do trong quá trình thực hiện các dự án đầu tư cơ sở hạ tầng, các ngành chức năng chưa quan tâm lồng ghép yếu tố thiên tai, BĐKH để tăng cường sức chịu đựng, ứng phó của các công trình… Do đó, giải pháp cần thiết là phát triển kinh tế - xã hội phù hợp, đáp ứng yêu cầu lồng ghép công trình ứng phó BĐKH để có kết quả toàn diện, phát triển bền vững đang được các ngành, các cấp nỗ lực thực hiện.

THÍCH ỨNG VÀ PHÁT TRIỂN

Tại TP Cần Thơ, Ban chỉ đạo Quyết định 158 (chỉ đạo thực hiện công tác ứng phó BĐKH) được thành lập vào năm 2009. Đến nay, Ban Chỉ đạo đã hợp tác với các tổ chức như: Viện Nghiên cứu Chuyển đổi Xã hội và Môi trường (ISET), Thách thức với Thay đổi (CtC), Viện Chiến lược và Chính sách Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NISTPASS), Viện Nghiên cứu BĐKH DRAGON của Trường Đại học Cần Thơ và Viện Nghiên cứu Thủy lợi miền Nam (SIWRR)... triển khai thực hiện các mô hình dự báo, đánh giá tác động của các kịch bản BĐKH đến TP Cần Thơ và đề xuất thực hiện các giải pháp thích ứng. Qua đó, nhiều dự án được triển khai thực hiện, góp phần hạn chế tác hại và thích ứng dần với BĐKH. Điển hình như: Dự án tăng cường khả năng ứng phó với BĐKH của TP Cần Thơ; Dự án sáng kiến thanh niên, truyền thông; Dự án ứng phó BĐKH dựa vào cộng đồng; dự án chống ngập ở phường An Bình; dự án nâng cao khả năng chống chịu của TP Cần Thơ để ứng phó với xâm nhập mặn do BĐKH gây ra... đã và đang triển khai thực hiện, góp phần nâng cao nhận thức, ứng phó BĐKH của mọi tầng lớp nhân dân.

Dự án "Tăng cường khả năng ứng phó với BĐKH của TP Cần Thơ" thực hiện từ năm 2010 đến nay, như: cung cấp nước sạch cho người dân cồn Sơn (quận Bình Thủy), khảo sát xây dựng khu tái định cư tại ấp Bờ Bao, xã Thạnh An, huyện Vĩnh Thạnh... Bà Nguyễn Thị Út, Trưởng khu vực cồn Sơn, cho biết: "Hiện nay, gần 100% hộ dân ở cồn Sơn sử dụng nước sạch, hạn chế dần các dịch bệnh do trước đây sử dụng nước không hợp vệ sinh. Cuộc sống người dân cồn Sơn có nhiều thay đổi, nhất là việc nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe, bảo vệ môi trường, giảm thiểu dịch bệnh…".

Nổi bật nhất là những dự án, chương trình phục vụ dân sinh, phát triển kinh tế - xã hội, góp phần ứng phó BĐKH mà thành phố đã và đang thực hiện 10 năm qua. Dự án Nâng cấp đô thị TP Cần Thơ với tổng kinh phí đầu tư trên 39 triệu USD đã mở rộng, nâng cấp 62 hẻm, cải tạo hồ Xáng Thổi, rạch Tham Tướng... Nhờ đó, những con hẻm, tuyến đường nội ô mở rộng, nâng cấp khang trang, sạch đẹp. Hiện nay, Dự án đang triển khai giai đoạn II, với kinh phí gần 2.000 tỉ đồng. Dự án Thoát nước và xử lý nước thải gồm nhiều hạng mục (cải tạo - nâng cấp hệ thống thoát nước mưa hiện hữu, xây dựng tuyến cống bao thu gom nước thải sinh hoạt, nhà máy xử lý nước thải...) đang thực hiện, hứa hẹn tạo môi trường nước thải an toàn trước khi đổ ra sông rạch, hạn chế ô nhiễm, dịch bệnh phát sinh thời kỳ BĐKH.

TP Cần Thơ cũng đã phê duyệt đồ án "Quy hoạch phòng, chống sạt lở các sông rạch trên địa bàn TP Cần Thơ", do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TP Cần Thơ thực hiện, với kinh phí trên 2.030 tỉ đồng. Đồ án gồm các giải pháp chủ yếu: củng cố hiện trạng, áp dụng các giải pháp phòng ngừa, phòng tránh, nhằm hạn chế tối thiểu mức độ thiệt hại do sạt lở gây ra trong giai đoạn từ nay đến năm 2015; đầu tư xây dựng công trình kè chống sạt lở, di dời dân cư sống ven sông vào vùng đất ổn định, đồng thời chỉnh trang đô thị thực hiện liên tục từ nay đến 2025 và xa hơn nữa. Qua đó, phấn đấu đến năm 2015 có khoảng 40% hộ dân sống ven sông vào chỗ ở ổn định trong những khu đô thị mới, đến năm 2030 khoảng 80% và đến năm 2050 toàn thành phố không còn nhà sàn ven sông, trả lại hiện trạng xanh cho sông, kênh, rạch và hạn chế sạt lở...

Gần đây, chủ trương và đề xuất của UBND TP Cần Thơ trong việc kêu gọi đầu tư các dự án thuộc quy hoạch thủy lợi chống ngập úng trên địa bàn thành phố từ nguồn ngân sách Trung ương được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đồng thuận (tổng kinh phí khoảng 7.424 tỉ đồng) và đang trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, hỗ trợ kinh phí để sớm triển khai thực hiện. Thành phố đang phối hợp với Viện Kiến trúc Quy hoạch Đô thị Nông thôn (thuộc Bộ Xây dựng) thực hiện kế hoạch lồng ghép thích ứng BĐKH trong quy hoạch tổng thể hệ thống cây xanh TP Cần Thơ đến năm 2030. Theo đó, thành phố sẽ tổ chức hành lang xanh chạy dọc sông Hậu, sông Cần Thơ, các khu đô thị, hình thành trục xương sống đan xen với hệ thống sông, rạch, ao hồ và kết nối các khu đô thị với nhau. Hệ thống cây xanh này sẽ góp phần giảm thiểu rủi ro lũ lụt, sạt lở đất, tác động nhiệt độ tăng; cải thiện chất lượng nước, giữ nước và hỗ trợ thoát nước đô thị cũng như chất lượng không khí và hấp thu các chất gây hiệu ứng nhà kính… hướng đến một thành phố xanh, sạch, đẹp, thích ứng tốt với BĐKH trong tương lai. Ông Đào Anh Dũng, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ, cho biết: "Các dự án này thực hiện lồng ghép vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của thành phố. Đồng thời, trong quá trình xây dựng quy hoạch phát triển thời gian tới, các sở, ngành và địa phương cần lưu ý lồng ghép yếu tố BĐKH, để thích ứng, phát triển bền vững trong tương lai".

BĐKH đã và sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp với hậu quả khó lường, trực tiếp tác động và gây khó khăn cho đời sống sinh hoạt người dân cũng như khả năng phòng tránh, ứng phó của thành phố. Nhưng với quyết tâm chủ động "sống chung" với BĐKH, thông qua sự phối hợp tốt giữa chính quyền, các nhà khoa học với nỗ lực của người dân, bằng những bước đi hợp lý, căn cơ cùng những hoạt động thiết thực, TP Cần Thơ hoàn toàn có thể ứng phó và thích nghi với diễn biến của BĐKH, không chỉ giảm nhẹ các tác hại mà còn có thể khai thác, tận dụng nguồn lợi từ BĐKH, phục vụ tốt sự phát triển trong tương lai.

Bài, ảnh: HÀ VĂN