Cách nay hơn nửa thế kỷ, các đơn vị trực thuộc Ban Tuyên huấn Tỉnh ủy Cần Thơ đã sống trong những ngày tháng sục sôi khí thế đấu tranh và vỡ òa niềm vui khi nước nhà được thống nhất, quê hương hòa bình. Hòa cùng bước tiến của đoàn quân giải phóng, những chiến sĩ trên mặt trận văn hóa - tư tưởng phất cao cờ hoa, ca vang khúc khải hoàn.

Kỷ vật thời chiến

Bảo tàng TP Cần Thơ hiện đang trưng bày cây đàn violon của nữ liệt sĩ văn công Dương Thị Loan Anh. Chúng tôi từng có dịp gặp và nghe ông Lê Quang Kiên (Ba Kiên), nguyên Trưởng Đoàn Văn công Cần Thơ, kể về người nữ nghệ sĩ - liệt sĩ giỏi nghề, dũng cảm và hiền hậu. Nữ nghệ sĩ Loan Anh bị trúng đạn từ trực thăng của địch khi đang dẫn đoàn lãnh đạo Đoàn Văn công Cần Thơ về vàm Cái Nhàu, xã Vĩnh Viễn, để chọn nơi đóng quân vào tháng 9-1970. Trước khi hy sinh, khoảng năm 1965, cô từng bị bắt giam ở Khám Lớn Cần Thơ. Gia đình vào thăm gởi mía, cô không ăn, mà tưởng tượng đó là cây đàn violon, tay trái bấm nốt, tay phải làm động tác kéo đàn, miệng nhẩm nhạc lý. Cứ như vậy, khi được thả, ngón đàn của cô vẫn thuần thục.

NSƯT Thanh Đời chia sẻ tại buổi họp mặt Đoàn Văn công Cần Thơ thời kháng chiến chống Mỹ. 

Cũng ở không gian trưng bày của Bảo tàng TP Cần Thơ, chúng tôi xúc động khi nhìn thấy bản ma-két báo Cần Thơ Xuân 1975, do ông Đặng Hồng, Trưởng Tiểu ban Thông tấn Báo chí phác thảo; và những tờ báo mừng đất nước hòa bình, mừng Cần Thơ giải phóng. Trong hồi ký, ông Đặng Hồng kể rằng, báo chí đã phục vụ kịp thời các chiến dịch lớn Đồng Khởi 1960, Mậu Thân 1968; ký kết Hiệp định Paris 1973; Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử 1975... Qua những trang hồi ký của nhà báo tiền bối, thật xúc động trước những hy sinh, gian khổ và cũng thật nể phục sự sáng tạo, tinh thần vượt khó của các nhà báo giữa lằn ranh sinh tử. Các thế hệ nhà báo tiền bối đã phấn đấu hoàn thành tốt nhất nhiệm vụ vì một điều đơn giản mà thiêng liêng: “Dân nói với nhau là còn thấy một miếng báo Đảng là dân tin rằng còn cách mạng, còn Đảng, nhất định cách mạng sẽ thành công”, như lời kể của ông Đặng Hồng.

Qua hơn nửa thế kỷ, những hiện vật từ Bảo tàng vẫn có thể kể cho thế hệ hôm nay về những tháng ngày gian lao mà anh dũng của Tuyên huấn Cần Thơ. Màu đã bị nhuốm bởi thời gian nhưng giá trị thì vẫn sáng lấp lánh.

Tủ trưng bày về Báo Cần Thơ thời chống Mỹ tại Bảo tàng TP Cần Thơ, trong đó có ma-két báo Cần Thơ Xuân 1975.

Vượt gian khổ, hy sinh 

Cuốn “Lịch sử ngành Tuyên huấn tỉnh Cần Thơ (1929-2000)” viết rằng, trong những bước thăng trầm của phong trào cách mạng ở Cần Thơ, nhất là thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước đầy gian khổ ác liệt, có lúc tưởng chừng không vượt qua được, nhưng đội ngũ làm công tác Tuyên huấn của Đảng đã vượt qua mọi gian khổ hy sinh, nằm hầm, ngủ bụi, ăn củ chuối thay cơm. Các binh chủng chuyên môn của ngành Tuyên huấn tỉnh Cần Thơ với tư tưởng cách mạng tiến công, sẵn sàng lao về phía trước bất chấp hiểm nguy, bám sát dân tuyên truyền, hướng dẫn nhân dân đấu tranh chống kẻ thù, góp phần với Đảng bộ giành thắng lợi hoàn toàn giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.

Các đơn vị trực thuộc Ban Tuyên huấn Tỉnh ủy Cần Thơ thời kỳ chống Mỹ như Tiểu ban Tuyên truyền, Đội Tuyên truyền vũ trang, Đội Điện ảnh, Đội Triển lãm lưu động, Tổ nhiếp ảnh, Tiểu ban Thông tấn Báo chí, Đoàn Văn công, Đài Minh ngữ, Tiểu Ban Giáo dục, Nhà in Giải phóng… luôn giữ vững và phát huy truyền thống ấy, góp phần làm nên đại thắng Mùa Xuân 1975 trên vùng đất Tây Đô anh hùng.

Giai đoạn từ tháng 1-1973 đến 30-4-1975, Tuyên huấn Cần Thơ hoạt động sôi nổi, quyết liệt. Sau khi Hiệp định Paris được ký kết, trong tư thế sẵn sàng, các đơn vị trực thuộc Ban Tuyên huấn đồng loạt ra quân tấn công địch. Đoàn Văn công (các đội văn công xung kích được sáp nhập thành Đoàn Văn Công vào năm 1972), đội tuyên truyền vũ trang, các ủy viên Ban, cán bộ của các Tiểu ban như: Tuyên truyền, Thông tấn, Báo chí, Văn nghệ, Giáo dục tập trung xuống cơ sở, ra vùng tranh chấp mở đợt tuyên truyền phát động quần chúng về pháp lý Hiệp định Paris. Đợt tấn công chính trị, binh vận phối hợp với những trận đánh của lực lượng vũ trang khi địch vi phạm Hiệp định đã làm tan rã nhiều tiểu đoàn, với hàng ngàn binh sĩ chủ lực, bảo an, góp phần bẻ gãy cuộc tập trung quy mô 75 lượt tiểu đoàn địch đánh phá lấn chiếm bình định vùng Long Mỹ và Phụng Hiệp, giải phóng nhiều xã, ấp, đưa hàng trăm ngàn đồng bào về quê cũ.

Hiện vật của Văn công Cần Thơ tại Bảo tàng TP Cần Thơ, trong đó có cây đàn violon của nữ liệt sĩ Loan Anh.

Theo “Lịch sử ngành Tuyên huấn tỉnh Cần Thơ (1929-2000), ít ngày trước Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, một lực lượng chủ yếu ngành Tuyên huấn phối hợp với các ngành, đoàn thể tiến vào các vùng ven, vùng tranh chấp ở các thị trấn và TP Cần Thơ (trọng điểm 1 của tỉnh). Một lực lượng khác tham gia chiến dịch giải phóng Chương Thiện (trọng điểm 2 của tỉnh). Vào chiến dịch, theo lệnh chung của cấp ủy, các binh chủng ngành Tuyên huấn nhằm thẳng các mục tiêu tấn công và góp phần giành toàn thắng trong chiến dịch Hồ Chí Minh, giải phóng Cần Thơ (ngày 30-4-1975) và Chương Thiện (ngày 1-5-1975), hoàn thành sứ mạng vẻ vang của công cuộc chống Mỹ, cứu nước trên chiến trường Cần Thơ.

Tiến đến tháng Tư lịch sử 

Từ ngày thành lập (18-2-1968) đến ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30-4-1975), Đội Tuyên truyền vũ trang đã cùng tham gia chiến trường Cần Thơ 7 năm, 2 tháng. Đặc biệt trong những ngày tháng Tư lịch sử, đội đang hoạt động vùng Thốt Nốt. Trưa 30-4, nghe đài phát thanh công bố Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng, các chiến sĩ tuyên truyền vũ trang cũng được lệnh tấn công dứt điểm các xã. Khoảng 16 giờ chiều cùng ngày, quân ta đón địch ở vàm Kinh Mới, xã Trung An, dùng loa phóng thanh kêu gọi rằng: “Dương Văn Minh đã đầu hàng vô điều kiện, tỉnh Cần Thơ đã hoàn toàn giải phóng, các anh chống lại chỉ con đường chết”. Nhờ vậy, địch đầu hàng, giao nộp vũ khí.

Đầu năm 1975, Cần Thơ chính thức có 2 Đội Điện ảnh, do ông Nguyễn Văn Thành (Út Thành) làm liên đội trưởng. Hai đội phục vụ xuyên suốt. Đến tháng 3-1975, ông Út Thành được lãnh đạo Ban Tuyên huấn phân công lên tuyến lửa Vòng Cung công tác, đến ngày 29-4-1975 thì được phân công tiếp quản đồn Bảy Ngàn. Xong việc, ông Út Thành trở về Đội Điện ảnh vào ngày 30-4-1975.

Trưa ngày 28-4-1975, từ căn cứ ở ngọn kinh Chệt Sáu (Phương Bình), Tòa soạn Báo Giải phóng và Nhà in Giải Phóng cùng các bộ phận khác của Ban Tuyên huấn, theo lệnh của Thường trực Tỉnh ủy, lên đường ra rạch Sen Trắng (Long Thạnh). Chiều 29-4, ra chốt tại kinh Bà Triệu (Thạnh Hòa), tiếp tục biên soạn bài vở, tin tức cho tờ báo phục vụ Chiến dịch Hồ Chí Minh. Ngày 30-5-1975, Tòa soạn, Nhà in Giải phóng dời về Vị Thanh vì theo Nghị quyết của Khu ủy sau ngày giải phóng, thị xã Vị Thanh là Tỉnh lỵ của Cần Thơ.

Để chuẩn bị phục vụ Chiến dịch Hồ Chí Minh, Đài Minh ngữ được sự chỉ đạo của Ban Tuyên huấn, tách làm 2 bộ phận. Một bộ phận theo Ban Chỉ huy Mặt trận Vị Thanh, gồm Trưởng đài Nguyễn Trung Sở và báo vụ Nguyễn Trung Trị. Bộ phận bám trụ tại căn cứ Chệt Sáu, gồm 4 nhân sự: Trưởng đài Hai Đồng, 3 báo vụ là Bảy Sơn, Sáu Nam và Thu Hồng, phục vụ Mặt trận Cần Thơ, đêm 30-4-1975 gồng gánh máy móc, trang thiết bị theo lệnh của cấp trên ra tiếp quản và làm việc tại Ban Thạch.

Cuối năm 1974, sau khi phục vụ ở vùng Ô Môn, Đoàn Văn Công Cần Thơ đã chuyển về Kế Sách, Châu Thành A và bổ sung vào chương trình một số tiết mục mang tính “dự báo” như: “Hòa bình ca”, “Tiến về Sài Gòn”, “Bão nổi lên rồi”, “Vĩnh Tường rực sáng bóng cờ hồng”… Cùng với các đơn vị khác, sáng 1-5-1975, cả Đoàn Văn công Cần Thơ ra tiếp quản thành phố trong vòng tay chào đón của nhân dân. Nhắc về thời khắc “đất nước trọn niềm vui”, NSƯT Thanh Đời, nguyên Trưởng Đoàn Cải lương Tây Đô, một trong những nghệ sĩ văn công năm xưa, kể về ấn tượng lần đầu “ra chợ lớn”: Các nghệ sĩ, chiến sĩ ai cũng hồ hởi, niềm vui dâng trào vì Cần Thơ giải phóng rồi! Đất nước hòa bình rồi!

Bài, ảnh: DUY KHÔI

----------------

Tài liệu tham khảo:

- Lịch sử Ngành Tuyên huấn tỉnh Cần Thơ (1929 - 2000), Ban Tuyên giáo Tỉnh Cần Thơ, 2002

- Tuyên huấn Cần Thơ thời kháng chiến chống đế quốc Mỹ, nhiều tác giả, 2016