ĐBSCL đang vào thời kỳ khô hạn, xâm nhập mặn (XNM), thiếu nước ngọt. Dự báo, những tháng tới, nhiều địa phương trong vùng không những thiếu nước ngọt cho sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, mà còn thiếu nước ngọt cho sinh hoạt của người dân. Chính quyền địa phương, ngành chức năng vùng ĐBSCL khẩn trương tập trung thực hiện các giải pháp thích ứng, nhất là ngăn ngừa XNM trong dịp nghỉ Tết Nguyên đán…

Hạn, mặn "tấn công"

Theo Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, ĐBSCL được biết đến là vựa lúa hàng đầu của Việt Nam với thiên nhiên trù phú, khí hậu ôn hòa, được bồi đắp phù sa quanh năm bởi mạng lưới sông ngòi chằng chịt. Tuy nhiên, hằng năm, hạn hán, XNM ngày càng lấn sâu và càng gay gắt. Đặc biệt, những năm gần đây, nhất là các năm 2020, 2024, 2025 do biến đổi khí hậu, dòng chảy thượng nguồn Mekong giảm, triều cường đưa mặn lấn sâu vào nội đồng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến diện tích đất nông nghiệp (khoảng 1,7 triệu héc-ta hằng năm) và hàng chục ngàn hộ dân thiếu nước ngọt cho sinh hoạt. Do đó, các giải pháp cấp bách và lâu dài như tích trữ nước, quản lý công trình thủy lợi và liên kết vùng cần triển khai đồng bộ tại khu vực ĐBSCL.

Cống Rạch Mọp (TP Cần Thơ) được tăng cường quản lý, đóng mở kịp thời, góp phần ngăn chặn xâm nhập mặn.

Từ nay đến cuối mùa khô, nguồn nước về ĐBSCL được dự báo có xu thế giảm đến hết tháng 4-2026, nhưng vẫn ở mức cao hơn trung bình nhiều năm (TBNN), cao hơn mùa khô năm 2025. XNM tại các cửa sông vùng ĐBSCL tăng từ tháng 2 đến tháng 4 và ở mức cao hơn TBNN, có khả năng xấp xỉ hoặc cao hơn cùng kỳ năm 2025, nhưng ở mức thấp hơn so với năm 2016 và 2020. Mặn cao nhất mùa khô được nhận định rơi vào kỳ triều cường giữa và cuối tháng 3-2026. Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam, nhận định so với các năm trước, năm 2026 do tác động tổng hợp của nhiều yếu tố, như biến đổi khí hậu nước biển dâng ngày càng diễn ra gay gắt, cùng với sự thay đổi chế độ vận hành các hồ chứa ở thượng nguồn Mekong; lòng dẫn tiếp tục bị hạ thấp, hiện tượng ENSO (hiện tượng biến động khí hậu tự nhiên ở đường Xích đạo) đang chuyển nhanh từ trạng thái La Nina sang Trung tính là yếu tố làm nhiệt độ có thể tăng mạnh từ nay đến cuối mùa khô… Những yếu tố này khiến ranh mặn có xu hướng xâm nhập sâu hơn vào nội đồng trong các đợt triều cường cao, đặc biệt tại các cửa sông lớn. Ngoài ra, quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng, đặc biệt ở vùng ven biển ĐBSCL cũng làm thay đổi điều kiện trữ nước ngọt tự nhiên…

Theo TS Đặng Thanh Lâm, Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam, với nhận định XNM như trên, các tỉnh ven biển ĐBSCL vẫn là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trong mùa khô 2025-2026. Tại các cửa sông chính như Cửa Đại, Hàm Luông, Cổ Chiên, sông Hậu và sông Vàm Cỏ, ranh mặn 4‰ (ngưỡng mặn ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt) có thể xâm nhập sâu từ 55-65km, thậm chí có thời điểm vào sâu hơn trong các đợt triều cường kết hợp dòng chảy thượng nguồn suy giảm. Đối với tỉnh Vĩnh Long, nguy cơ mặn xâm nhập bao phủ hầu hết các nhánh sông lớn trong những tháng cao điểm mùa khô. Các tỉnh ven biển bán đảo Cà Mau tuy có lợi thế về hệ sinh thái mặn - lợ, nhưng vẫn đối mặt với nguy cơ thiếu nước ngọt cục bộ phục vụ sinh hoạt và nuôi trồng thủy sản nước ngọt.

Dòng chảy sông Mekong về ĐBSCL phụ thuộc khá lớn vào vận hành thủy điện ở thượng nguồn. Việc vận hành hợp lý dung tích của các hồ thượng nguồn sẽ góp phần giảm XNM mùa khô, ngược lại có thể gây ra các tác động bất lợi hơn so với dự báo.

Tập trung ứng phó

Viện Khoa học thủy lợi miền Nam dự báo nhu cầu sử dụng nước trên phần lãnh thổ của các quốc gia trên lưu vực Mekong trong tháng 2 này (không kể vùng ĐBSCL) trung bình khoảng 3,05 tỉ m³, tập trung chủ yếu ở Campuchia và Thái Lan. Trong thời kỳ mùa kiệt, dòng chảy phụ thuộc chủ yếu vào dòng ngầm và điều tiết của các hồ chứa trên lưu vực, vì vậy nhu cầu sử dụng nước của các quốc gia thượng lưu được xem là có ảnh hưởng đáng kể đến nguồn nước về ĐBSCL.

Đặc biệt, theo kết quả phân tích dự báo cho thấy ENSO trung tính còn tiếp tục kéo dài đến tháng 6-2026, các giai đoạn tiếp theo ở pha Trung tính và El Niño, mưa có khả năng đến sớm cao hơn TBNN từ tháng 5, trong khi tiềm năng nguồn nước về đồng bằng đều ở mức bằng hoặc cao hơn TBNN. Nguồn nước về Kratie (Campuchia) thuộc nhóm năm trên trung bình nước, tần suất dòng chảy tháng 2 vào khoảng tần suất 10%, được xem là tháng nhiều nước do sự vận hành điều tiết của thủy điện trên lưu vực. Mặt khác, mực nước biển hồ Tonle Sap vẫn ở mức cao hơn các năm gần đây, dự báo khả năng điều tiết gia tăng dòng chảy về ĐBSCL từ khu vực biển hồ còn tiếp tục đến hết tháng 2-2026, an ninh nguồn nước về đồng bằng được đảm bảo nếu không có vận hành bất thường của thủy điện.

Với tình hình nguồn nước đến Kratie như dự báo, các hồ thủy điện vận hành xả nước trong trường hợp bất lợi có thể gây khó khăn về nước ở một số thời đoạn ngắn từ tháng 2, dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ đến tháng 4. Với mức lưu lượng về theo kịch bản thấp, an ninh nguồn nước sẽ bị đe dọa do XNM vào sâu. Để đề phòng các tác động bất lợi, các địa phương theo dõi cập nhật các bản tin, vận hành hợp lý các công trình thủy lợi, chủ động tích trữ nước và kiểm soát mặn hợp lý.

PGS.TS Nguyễn Nghĩa Hùng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, nhấn mạnh: "Nguồn nước về ĐBSCL qua Kratie thuộc nhóm năm trên trung bình nước, tần suất dòng chảy ở tháng 2 vào khoảng 10%, thuộc nhóm nhiều nước, vượt mức đảm bảo cấp nước của các hệ thống thủy lợi (75%-85%). Tuy nhiên, hơn 95% nguồn nước đến từ bên ngoài lãnh thổ và phụ thuộc vào vận hành của các thủy điện trên lưu vực. Tích nước ở các thủy điện trên lưu vực Mekong hiện cao hơn so với cùng thời kỳ các năm 2024 và 2025 từ 12,69 tỉ m³ và 1,37 tỉ m³. Vận hành hợp lý các hồ này sẽ tạo thêm thuận lợi cho sản xuất trên đồng bằng trong mùa kiệt. Ngược lại, vận hành tích nước bất thường có thể gây ra các tác động bất lợi, gây khó khăn về nước ở một số thời đoạn từ tháng 2, dịp Tết Nguyên đán đến tháng 4. Theo dự báo của NOAA và IRI mưa có thể xuất hiện sớm trên lưu vực sông Mekong từ cuối tháng 4 đến đầu tháng 5. Trong điều kiện nguồn nước trữ của các hồ thủy điện cao hơn so với các năm trước như hiện nay, những tháng qua các hồ thủy điện xả nước tương đối ổn định nên nguồn nước về ĐBSCL có cao hơn trung bình, an ninh nguồn nước đảm bảo… Viện sẽ tiếp tục theo dõi và cập nhật các thông tin thay đổi về nguồn nước về kịp thời cho các địa phương phòng ngừa, ngăn chặn mặn xâm nhập, ảnh hưởng sản xuất nông nghiệp… Đặc biệt, trong dịp nghỉ Tết Nguyên đán cần theo dõi dự báo để kịp thời ngăn chặn, tránh ảnh hưởng sản xuất do XNM xuất hiện".

Bài, ảnh: HÀ VĂN