Từ ngày 10-11 đến 10-12-2015, Bộ Y tế phát động Tháng hành động quốc gia phòng, chống HIV/AIDS với chủ đề: "Hướng tới mục tiêu 90-90-90 để kết thúc đại dịch AIDS tại Việt Nam". Ở TP Cần Thơ, trong nhiều năm qua, thành phố đã triển khai nhiều hoạt động hướng đến mục tiêu này...

* Triển khai đồng bộ dự phòng, chăm sóc và điều trị

Trong một chuyến làm việc tại TP Cần Thơ, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thanh Long đánh giá TP Cần Thơ là điểm sáng trong công tác phòng, chống HIV/AIDS của cả nước. Thành phố tiên phong trong nhiều phong trào như triển khai sáng kiến thí điểm 2.0, xây dựng thành phố 3 không về HIV/AIDS... Thông qua các hoạt động này, người nhiễm HIV ngày càng được tiếp cận với các dịch vụ dự phòng, chăm sóc và điều trị tốt hơn. Họ sống lâu hơn, khỏe mạnh hơn và cống hiến nhiều hơn". Lời nhận xét của Thứ trưởng Nguyễn Thanh Long làm tôi nhớ đến gia đình chị T. ở quận Bình Thủy. Chồng chị do quan hệ với gái mại dâm nên nhiễm HIV, may mắn là chị và các con không nhiễm. Khi phát hiện mình nhiễm vào năm 2005, chồng chị đã nghỉ việc, bán nhà đi nơi khác. Sợ bị lộ, anh cũng không tham gia điều trị ARV. Khi được bác sĩ ở phòng khám ngoại trú tư vấn, động viên, chồng chị T. mới tham gia điều trị ARV. Sau một thời gian điều trị, sức khỏe phục hồi, anh chị cùng nhau chăn nuôi, ổn định kinh tế gia đình và nuôi con ăn học. Còn chị T., chị tham gia Câu lạc bộ phòng, chống HIV/AIDS và trở thành thành viên chủ chốt. Chị đi tiếp cận với khách hàng (đối tượng nguy cơ cao), tư vấn cho họ đi xét nghiệm tự nguyện HIV, cấp bao cao su để dự phòng lây nhiễm HIV... Nếu khách hàng bị nhiễm thì tư vấn cho họ đi điều trị, hỗ trợ tư vấn về dinh dưỡng; chăm sóc khi họ bệnh nặng... Năm 2015, câu lạc bộ không còn kinh phí tài trợ, các thành viên cũng không có trợ cấp, kinh phí hoạt động không có nhưng các thành viên, có người nhiễm HIV, có người không nhiễm vẫn tiếp tục duy trì hoạt động. Chị T. cho biết: "Nhờ sự nhiệt tình của các thành viên, câu lạc bộ vẫn duy trì hoạt động để hỗ trợ các bạn cùng cảnh ngộ. Câu lạc bộ cũng tổ chức phát vay sinh kế cho các thành viên. Đến nay đã phát vay cho 12 người, mỗi người vay 10 triệu đồng, không lãi để chăn nuôi, buôn bán nhỏ". Từ kinh nghiệm của bản thân, chị T. cũng hỗ trợ con giống, kỹ thuật chăn nuôi cho 2 thành viên trong nhóm. Còn chồng chị T., anh tích cực chăn nuôi, hỗ trợ vợ trong các hoạt động của câu lạc bộ. Hai con chị giờ đây đã trưởng thành và đều có việc làm.

Cũng như vợ chồng chị T., anh B. ở huyện Thới Lai cũng nhờ tham gia điều trị ARV mà sau 7 năm phát hiện nhiễm HIV, đến nay cả gia đình ba người (vợ chồng anh và con gái) đều khỏe mạnh. Anh đi làm, vợ ở nhà buôn bán, kinh tế gia đình ổn định, con gái học rất giỏi. Anh B. cho biết: "Nếu không điều trị ARV, chắc sức khỏe cả nhà tôi không được như ngày hôm nay. Gia đình tôi tuân thủ điều trị, giữ gìn sức khỏe để tiếp tục làm việc, nuôi dạy con trở thành người hữu ích".

Bệnh nhân uống Methadone tại Phòng khám Chuyên khoa HIV/AIDS và Điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện thay thế bằng Methadone - Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS TP Cần Thơ.

Bác sĩ Nguyễn Danh Lam, Phó Giám đốc Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS TP Cần Thơ, cho biết: "Thời gian qua, TP Cần Thơ tranh thủ sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế, Bộ Y tế, thực hiện nhiều hoạt động đồng bộ như dự phòng, chăm sóc và điều trị HIV/AIDS". Với hoạt động dự phòng, xác định đối tượng nhiễm HIV tập trung trong nhóm phụ nữ mại dâm và người nghiện chích ma túy. Thành phố triển khai vận động các khách sạn, nhà nghỉ đặt bao cao su trong phòng nghỉ. Đến nay, toàn thành phố có 98% khách sạn, nhà nghỉ có bao cao su. Ngành y tế cũng thực hiện cấp bao cao su và bơm kim tiêm miễn phí cho đối tượng nguy cơ cao. Trung bình hằng năm, mạng lưới nhân viên, cộng tác viên phòng, chống HIV/AIDS đã cấp và tiếp thị hơn 1 triệu cái bao cao su. Nhờ đó, từ đầu năm 2015 đến nay chỉ có 140 người nhiễm HIV qua quan hệ tình dục (trong khi năm 2010 có 271 ca). Với đối tượng nghiện chích ma túy, để tránh lây nhiễm HIV, mạng lưới nhân viên, đồng đẳng viên cấp bơm kim tiêm miễn phí cho đối tượng nghiện chích ma túy để giảm tình trạng lây nhiễm HIV do dùng chung bơm kim tiêm. Ngoài ra, từ năm 2010, thành phố cũng triển khai điều trị Methadone cho người nghiện heroin. Khi uống Methadone, người nghiện không chích heroin, từ đó giảm nguy cơ lây nhiễm HIV. Qua đó, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma túy từ trên 36% năm 2010 xuống còn 22% vào năm 2015. Việc điều trị dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con được thực hiện ở tất cả các trạm y tế. Trước đây, tỷ lệ lây truyền HIV từ mẹ sang con trên 20% nhưng nhờ thực hiện chương trình này, tỷ lệ này giảm còn 2%.

Bên cạnh dự phòng, ngành y tế cũng tăng cường hoạt động điều trị ARV sớm cho người nhiễm HIV. Việc làm này không chỉ giúp cho bệnh nhân duy trì sức khỏe, giảm tỷ lệ bệnh nặng và tử vong do AIDS mà còn làm giảm tải lượng vi rút trong máu người nhiễm, từ đó giảm nguy cơ lây truyền HIV sang người khác. Đặc biệt, với việc thực hiện sáng kiến điều trị 2.0, đưa việc điều trị ARV về 20 trạm y tế đã giúp bệnh nhân thuận tiện trong việc khám, nhận thuốc, giảm chi phí đi lại.

Với những hoạt động đồng bộ, trong sáu năm qua, thành phố liên tục giảm số nhiễm mới HIV, giảm tử vong. Tuy nhiên, với mục tiêu 90-90-90, thành phố đang gặp nhiều thách thức.

* Thách thức

Mục tiêu 90-90-90 do Liên hiệp quốc khởi xướng. Mục tiêu này có nghĩa là đến năm 2020: 90% số người nhiễm HIV biết được tình trạng nhiễm HIV của mình; 90% số người đã chẩn đoán nhiễm HIV được điều trị ARV và 90% số người được điều trị ARV kiểm soát được tải lượng vi rút ở mức thấp để sống khỏe mạnh và làm giảm nguy cơ lây truyền HIV cho người khác. Bác sĩ Nguyễn Danh Lam, Phó Giám đốc Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS TP Cần Thơ, cho biết: "Nếu đạt được 3 mục tiêu này thì có thể phát hiện hầu hết người nhiễm HIV trong cộng đồng; điều trị hầu hết người nhiễm HIV với kết quả tốt, giảm lây nhiễm HIV cho người khác và người nhiễm có cuộc sống khỏe mạnh, từ đó có thể kết thúc đại dịch AIDS vào năm 2030".

Tính đến 31-10-2015, lũy tích số người nhiễm HIV/AIDS được phát hiện trong toàn TP Cần Thơ là 5.603 người, trong đó tử vong 2.180 người, số người nhiễm HIV/AIDS còn sống là 3.423 người. Lây nhiễm HIV qua quan hệ tình dục vẫn là chủ yếu (chiếm 86,7%). Số người nhiễm HIV/AIDS nằm trong nhóm tuổi từ 20-39 tuổi, chiếm tỷ lệ trên 81%.

Để đạt được các mục tiêu này, chương trình phòng, chống HIV/AIDS phải tăng tốc hơn nữa. Cụ thể: với mục tiêu 90% người nhiễm biết được tình trạng nhiễm của mình, cả nước đạt 78%, riêng TP Cần Thơ đạt 72%; mục tiêu 90% người nhiễm được điều trị ARV, TP Cần Thơ đạt 76% (cả nước mới chỉ 39%); ở mục tiêu 90% số người được điều trị ARV kiểm soát được tải lượng vi rút ở mức thấp do chưa có xét nghiệm thường quy nên chưa có thống kê chính xác. Nói về những thách thức trong việc thực hiện mục tiêu 90-90-90, bác sĩ Nguyễn Quang Thông, Giám đốc Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS TP Cần Thơ, cho biết: "Kinh phí tài trợ cho hoạt động phòng, chống HIV/AIDS đã bị cắt giảm, ngân sách nhà nước thì không đủ bù đắp nhưng thành phố vẫn phải duy trì cung cấp các dịch vụ chăm sóc, điều trị trên diện rộng và có chất lượng. Đây chính là một thách thức lớn trong thực hiện mục tiêu 90-90-90. Bên cạnh đó, số người nhiễm HIV/AIDS được phát hiện vẫn còn ở mức cao; nhiễm HIV có xu hướng tăng ở nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới; một bộ phận người dân thiếu kiến thức phòng, chống HIV/AIDS; kỳ thị và phân biệt đối xử vẫn còn phổ biến...". Thêm vào đó, thuốc điều trị Methadone và ARV đều do quốc tế hỗ trợ, thời gian tới bệnh nhân lo lắng phải bỏ tiền để mua thuốc. Bệnh nhân T.B, quận Cái Răng, cho biết: "Tôi đang điều trị Methadone và thuốc kháng vi rút (ARV). Tôi nghe nói thời gian tới, bệnh nhân điều trị ARV phải mua thẻ bảo hiểm y tế và chuyển sang nhận dịch vụ của bảo hiểm y tế. Riêng Methadone, bệnh nhân phải đóng góp một phần chi phí. Tôi lo lắng không biết mức đóng góp bao nhiêu ? vì điều trị này là điều trị liên tục và suốt đời". Hiện nay, toàn thành phố có gần 600 bệnh nhân đang uống Methadone và trên 2.000 bệnh nhân điều trị ARV. Phần lớn những bệnh nhân này thuộc diện khó khăn, khả năng chi trả cho các dịch vụ hạn chế, nếu có thu phí thì nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận và tuân thủ điều trị... Bác sĩ Nguyễn Danh Lam cho biết: "Hiện nay, các tổ chức quốc tế chưa cắt giảm thuốc ARV và Methadone. Để bù đắp cho phần cắt giảm tài trợ của quốc tế, HĐND thành phố phê duyệt đề án "Bảo đảm tài chính cho các hoạt động phòng, chống HIV/AIDS giai đoạn 2013 - 2020". Tuy nhiên, mức hỗ trợ từ kinh phí của thành phố chưa thể bằng nguồn tài trợ, vì thế, ngành y tế ưu tiên cho các hoạt động phòng ngừa lây nhiễm, điều trị và can thiệp giảm hại".

Để thực hiện mục tiêu 90-90-90, theo bác sĩ Nguyễn Quang Thông, ngành y tế tiếp tục đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền, vận động xóa bỏ kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV; vận động người nhiễm và gia đình tham gia hoạt động phòng, chống HIV/AIDS. Đồng thời, tiếp tục sử dụng có hiệu quả đội ngũ nhân viên tiếp cận cộng đồng, cộng tác viên phòng chống HIV/AIDS; kiện toàn mạng lưới phòng, chống HIV/AIDS, nhất là mạng lưới các phòng khám ngoại trú, các cơ sở điều trị HIV/AIDS (tại các Trung tâm Y tế dự phòng quận, huyện) để có đủ chức năng khám chữa bệnh bảo hiểm y tế trong thời gian tới. Ngành cũng tập trung phát hiện và điều trị ARV sớm cho người nhiễm HIV, tư vấn việc sử dụng bảo hiểm y tế cho người nhiễm HIV/AIDS; phối hợp với các ban, ngành đẩy mạnh các hoạt động dự phòng và can thiệp giảm hại, điều trị Methadone...

Bài, ảnh: H.Hoa