Bài, ảnh: MỸ THANH

Các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG): xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, giảm nghèo bền vững được triển khai đồng bộ ở các địa phương trong giai đoạn 2021-2025 kỳ vọng tạo sự thay đổi lớn trong đời sống vật chất, tinh thần cho người dân nông thôn khu vực đặc biệt khó khăn; đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội cả nước. Tuy nhiên, các chương trình này đã đi hơn nửa chặng đường nhưng kết quả đạt được chưa như mong đợi do nhiều nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan. Từ đó, đòi hỏi các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương sớm có giải pháp gỡ khó kịp thời để đảm bảo tiến độ, hiệu quả thực hiện chương trình.

Mô hình trồng nhãn cho thu nhập cao tại xã nông thôn mới nâng cao Đông Thạnh, thị xã Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long.

Tỷ lệ giải ngân thấp

Theo Bộ Kế hoạch và Ðầu tư, triển khai thực hiện các CTMTQG từ năm 2021 đến hết tháng 7-2023, Thủ tướng Chính phủ đã giao 102.025 tỉ đồng vốn kế hoạch đầu tư công trung hạn từ nguồn ngân sách Trung ương giai đoạn 2021-2025. Các bộ, ngành Trung ương và địa phương đã hoàn thành việc phân bổ, giao kế hoạch đầu tư công trung hạn của 3 CTMTQG cho các cơ quan, đơn vị, cấp trực thuộc. Kết quả giải ngân vốn đầu tư công trong năm 2023 của các chương trình (bao gồm cả vốn năm 2022 kéo dài sang năm 2023) đến ngày 31-8 đạt khoảng 16.365,331 tỉ đồng (đạt 47,81% kế hoạch).

Ông Trần Quốc Phương, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Ðầu tư, đánh giá: Việc triển khai thực hiện một số nội dung, nhiệm vụ thuộc các CTMTQG còn nhiều bất cập như công tác hoàn thiện thể chế quản lý, tổ chức thực hiện từ Trung ương đến địa phương còn chậm, chưa kịp thời, đồng bộ, ảnh hưởng lớn đến việc triển khai các khâu từ phân bổ, giao kế hoạch, tổ chức thực hiện và giải ngân vốn chương trình. Kết quả giải ngân các CTMTQG, đặc biệt là giải ngân vốn sự nghiệp, chưa đạt mục tiêu đề ra. Một số nội dung thuộc dự án 3, dự án 9 của CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; dự án 1, dự án 4 của CTMTQG giảm nghèo bền vững chưa được thực hiện, chưa giải ngân vốn ngân sách nhà nước. Do vậy, dự kiến khó hoàn thành mục tiêu giải ngân toàn bộ kế hoạch vốn (bao gồm vốn năm 2022 chuyển nguồn sang năm 2023 và kế hoạch vốn của năm 2023) ngay trong năm kế hoạch.

Là đơn vị đầu mối phụ trách thực hiện CTMTQG Xây dựng nông thôn mới, ông Trần Thanh Nam, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, thông tin: "Dù có nhiều nỗ lực, song cả nước hiện vẫn còn 16 huyện còn trắng xã nông thôn mới, chủ yếu ở khu vực miền núi phía Bắc. Mặt khác, tốc độ đạt chuẩn nông thôn mới trong 3 năm gần đây có dấu hiệu chậm lại. Nguyên nhân do các chỉ tiêu, tiêu chí được nâng chuẩn (trường học, nước sạch, an ninh trật tự…) trong khi nguồn kinh phí đầu từ ngân sách còn hạn chế".

Về phía các địa phương vẫn còn tình trạng thiếu sự chủ động nghiên cứu, xây dựng ban hành các quy định áp dụng tại địa phương theo thẩm quyền. Một số nội dung, nhiệm vụ thuộc CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi chưa được triển khai thực hiện, dự kiến một số mục tiêu không thể hoàn thành, cần rà soát, điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Phát huy tính chủ động, linh hoạt

Từ thực tế trên, tại phiên họp thứ 4 của Ban Chỉ đạo Trung ương các CTMTQG giai đoạn 2021-2025 sơ kết tình hình thực hiện các CTMTQG từ năm 2021 đến nay, triển khai nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm trong thời gian tới, nhiều địa phương kiến nghị các bộ, ngành Trung ương sớm giao, thông báo dự kiến kế hoạch vốn sự nghiệp nguồn ngân sách Trung ương giai đoạn 2024-2025. Ðồng thời, phối hợp nghiên cứu, tổng hợp, hợp nhất các văn bản quản lý, điều hành, tổ chức thực hiện chương trình để địa phương nghiên cứu, áp dụng đồng bộ; đề ra cơ chế phù hợp đối với các địa phương không thể cân đối đủ nguồn lực đối ứng thực hiện các chương trình, nhất là các tỉnh miền núi, khu vực khó khăn…

Theo ông Trần Thanh Nam, để tháo gỡ khó khăn trong thực hiện CTMTQG xây dựng nông thôn mới, ngành Nông nghiệp đã có văn bản trình Văn phòng Chính phủ về việc sửa đổi một số tiêu chí, đặc biệt là tiêu chí nông thôn mới nâng cao theo hướng các tiêu chí nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân thì vẫn giữ, chỉ sửa đổi các tiêu chí liên quan đến quy mô, quy chuẩn. Bên cạnh đó, bộ cũng đã ban hành cẩm nang hướng dẫn thực hiện tiêu chí, tiêu chuẩn về nông thôn mới; mô hình, cách làm hay để gửi về các địa phương tham khảo, vận dụng.

Ðể đẩy nhanh tiến độ thực hiện các CTMTQG, ông Trần Quốc Phương đề nghị các bộ, cơ quan Trung ương tiếp tục rà soát, hoàn thiện thể chế, chính sách quản lý, tổ chức thực hiện các CTMTQG đồng bộ từ Trung ương tới địa phương. Cùng với đó, đảm bảo cân đối nguồn lực từ ngân sách nhà nước, nghiên cứu đổi mới cơ chế huy động vốn tín dụng chính sách và thực hiện đồng bộ các giải pháp huy động nguồn lực khác từ doanh nghiệp, tổ chức, người dân, đối tác nước ngoài; tăng cường lồng ghép các nguồn vốn từ các chương trình, dự án có cùng mục tiêu ngay từ quá trình phân bổ, sử dụng nguồn lực tại các địa phương.

Phát biểu tại phiên họp, Phó Thủ tướng Trần Lưu Quang yêu cầu các địa phương phát huy tính chủ động trong quá trình triển khai thực hiện; tăng cường chia sẻ, trao đổi thông tin, học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau; linh hoạt lồng ghép các nguồn vốn để thúc đẩy tiến độ giải ngân và phát huy hiệu quả các nguồn vốn của các CTMTQG trên địa bàn. Ðồng thời, nghiên cứu kỹ các văn bản quy phạm pháp luật, từ đó tiếp tục đề xuất các ý kiến, kiến nghị với Chính phủ, các bộ, ngành liên quan để kịp thời tháo gỡ những bất cập, vướng mắc nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện các CTMTQG.

Thực hiện các CTMTQG, từ năm 2021 đến nay, tỷ lệ giảm nghèo bình quân vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong cả nước đạt 3,4% (cao hơn so với mục tiêu 3% kế hoạch giao); ước tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều đến năm 2023 còn 2,93%, tỷ lệ hộ nghèo tại các huyện nghèo còn khoảng 33%, tỷ lệ hộ nghèo dân tộc thiểu số còn khoảng 17,82%, đạt chỉ tiêu Quốc hội, Chính phủ giao. Cả nước có 6.022/8.177 xã đạt chuẩn nông thôn mới (tăng 11,3% so với cuối năm 2020); 263 đơn vị cấp huyện thuộc 58 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ/đạt chuẩn nông thôn mới; 19 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có 100% số xã đạt chuẩn nông thôn mới.