Việt Nam hiện có 15 Hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết và thực thi, trong đó có các FTA thế hệ mới, tiêu chuẩn cao. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh ngiệp (DN), nhất là DN nhỏ và vừa (SME) để tận dụng tốt các cơ hội từ FTA trở nên cấp thiết hơn.

Các SME cần sự hỗ trợ để nâng cao năng lực hội nhập. Trong ảnh: Sản xuất sản phẩm nhựa của DN nhỏ ở tỉnh Long An. Ảnh: CTV. 

Rà soát chính sách cho DNNVV

Mới đây, tại cuộc họp tham vấn về “Đánh giá chính sách, pháp luật Việt Nam với các cam kết về DN nhỏ và vừa trong các FTA mà Việt Nam tham gia” do Trung tâm WTO và Hội nhập (Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI) tổ chức với sự tham gia của các chuyên gia đã chia sẻ nhiều nội dung để các DN tận dụng hiệu quả những hỗ trợ từ cơ quan nhà nước trong khuôn khổ cam kết. Theo các chuyên gia, trong các FTA thế hệ mới, tiêu chuẩn cao như: Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA), Việt Nam và Vương quốc Anh - Bắc Ailen (UKVFTA), Hiệp định Đối tác Toàn diện Khu vực (RCEP), lần đầu tiên SME trở thành một vấn đề được đưa vào văn kiện cam kết, trong một Chương riêng, hoặc các cam kết đặc thù cho SME trong các Chương cụ thể.  

Bà Nguyễn Thị Thu Trang, Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập, cho biết: Nghiên cứu rà soát và đề xuất sửa đổi chính sách, pháp luật của Việt Nam về được thực hiện trong khuôn khổ Dự án Thúc đẩy cải cách và nâng cao năng lực kết nối của SME (Dự án LinkSMEs) do Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) tài trợ cho VCCI. Qua đó, nhận diện các cam kết về SME trong các FTA, tổng hợp pháp luật, chính sách Việt Nam với các cam kết này, rà soát và đánh giá tính tương thích của pháp luật, chính sách nội địa với yêu cầu của các cam kết. Trên cơ sở đó, báo cáo đưa ra các đề xuất, khuyến nghị về chính sách, pháp luật nhằm bảo đảm tuân thủ các cam kết FTA liên quan, đồng thời tăng cường hiệu quả hỗ trợ SME trong tận dụng, khai thác lợi ích từ các cam kết này nói riêng cũng như từ các FTA nói chung.

Cam kết về SME trong CPTPP, EVFTA, UKVFTA, RCEP tập trung ở 11 chế định. Cụ thể gồm: Trợ cấp, hỗ trợ dành cho SME; mua sắm công; DN nhà nước và DN độc quyền chỉ định; hải quan và tạo thuận lợi thương mại; thương mại điện tử; lao động; cung cấp thông tin; phòng, chống tham nhũng; pháp luật; hợp tác quốc tế hỗ trợ chung cho SME. Chuyên gia Nguyễn Ngọc Hà đến từ Dự án LinkSMEs, cho biết, qua rà soát 196 văn bản, các biện pháp trợ cấp (hỗ trợ tài chính) cho SME ghi nhận quyền dành trợ cấp ưu đãi chung cho SME, áp dụng cho tất cả các nước thành viên. Trong CPTPP và RCEP, Việt Nam bảo lưu riêng quyền ban hành và duy trì các biện pháp hỗ trợ nhằm phát triển SME. Việt Nam có hệ thống pháp luật, chính sách về hỗ trợ SME ở nhiều khía cạnh khác nhau và đều phù hợp với cam kết các FTA trên. Song, trong chừng mực nhất định, Việt Nam chưa tận dụng hết các ngoại lệ được phép. Về hợp tác hỗ trợ SME trong lĩnh vực mua sắm công, CPTPP có cam kết giữa các nước thành viên để thúc đẩy sự tham gia của SME vào gói thầu mua sắm công, nhưng đến nay chỉ có 1 hoạt động hợp tác mua sắm công giữa Việt Nam và New Zealand được ghi nhận.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hà, trong lĩnh vực phòng, chống tham nhũng, CPTPP yêu cầu các nước thành viên áp dụng hoặc duy trì các biện pháp khuyến khích các hiệp hội, tổ chức phi Chính phủ hỗ trợ SME các kế hoạch kiểm soát nội bộ, các biện pháp nhằm ngăn ngừa và phát hiện hối lộ, tham nhũng trong thương mại, đầu tư quốc tế. Vấn đề này, chính sách và quy định pháp luật của Việt Nam đã triển khai đầy đủ, trong vài khía cạnh còn vượt xa cam kết. Với cam kết xây dựng môi trường pháp luật có thể dự đoán được và thủ tục hiệu quả theo EVFTA, UKVFTA dù pháp luật Việt Nam có nhiều thay đổi theo hướng tích cực, phù hợp với cam kết FTA, nhưng vẫn còn nhiều bất cập liên quan đến tính thiếu ổn định của một nhóm quy định pháp luật hay thủ tục hành chính còn phức tạp, tác động bất lợi đến hoạt động của SME… Vì vậy, cần tiếp tục điều chỉnh, sửa đổi các quy định trong hệ thống văn bản pháp luật, chính sách có liên quan, nhằm hỗ trợ tốt hơn cho các SME.

Chế biến thực phẩm tại 1 DN ở tỉnh Long An. Ảnh: CTV.​

Để DN vững trên “đường đua” 

Các chuyên gia cho rằng, SME Việt Nam gặp nhiều thách thức hơn trong quá trình hội nhập, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cũng như tận dụng hiệu quả các cơ hội từ các FTA. Vậy nên, việc thực thi hiệu quả các cam kết về SME trong các FTA được kỳ vọng sẽ giúp DN Việt Nam có được môi trường kinh doanh phù hợp hơn, tạo điều kiện thuận lợi hơn để các DN khai thác các cam kết FTA, qua đó tận dụng tốt hơn các cơ hội và chuẩn bị hiệu quả hơn trước các thách thức từ các FTA.

Bà Hoàng Ngọc Oanh, Chuyên gia tư vấn LinkSME, cũng cho rằng, về cơ bản Việt Nam đã có các quy định và chính sách nhằm hỗ trợ SME vượt qua các cản trở trong sử dụng thương mại điện tử, nhưng hiệu quả còn hạn chế. Với thủ tục hải quan nói riêng và xuất nhập khẩu nói chung vẫn còn nhiều bất cập, gây tốn kém, làm hạn chế và cản trở hoạt động của DN. Không có SME nào đáp ứng được yêu cầu để được coi là DN ưu tiên (tiêu chí xác định doanh thu với DN ưu tiên: lớn hơn hoặc bằng 30 triệu USD, gấp 2 lần theo Luật DN nhỏ và vừa)… Trong bối cảnh hội nhập, Việt Nam cần chủ động trao đổi và đề xuất với các đối tác FTA về các biện pháp hỗ trợ SME trong bối cảnh phù hợp với năng lực phát triển. Đặc biệt là xây dựng các kế hoạch hỗ trợ SME phát triển thương mại điện tử trong bối cảnh hội nhập FTA và dịch COVID-19 vẫn còn diễn biến phức tạp.

Có thể thấy rõ, trong 2 năm chịu nhiều tác động kép do đại dịch COVID-19, nhiều DN đã không thể vượt qua “cú sốc”. Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, số DN đang hoạt động tại Việt Nam có đến 98% là SME, quy mô và năng lực cạnh tranh hạn chế, nên dễ tổn thương trước các biến động thị trường. Năm 2020, cả nước ghi nhận hơn 100.000 DN rời thị trường, tăng 13,9% so với năm 2019. Trong năm 2021, làn sóng dịch lần thứ 4 làm “sức khỏe” của DN trầm trọng hơn. Chỉ trong 11 tháng đã có trên 100.000 DN tạm ngừng kinh doanh, giải thể, chờ hoàn tất thủ tục giải thể; trong đó 52.108 DN tạm ngừng kinh doanh, tăng 17,3% so với cùng kỳ năm 2020. Vậy nên, chính sách hỗ trợ SME cần nhanh chóng triển khai, nhằm giảm các rủi ro, giảm chi phí tuân thủ cho DN.

Hiện nay, cả nước đang bước vào chu kỳ phục hồi sản xuất kinh doanh. Chính sách tài khóa, tiền tệ được triển khai song hành, giảm bớt các thủ tục phiền hà cho DN, để DN tiếp cận nhanh các gói hỗ trợ phục hồi kinh tế. Theo ông Nguyễn Anh Dương, Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương, để DN phục hồi bền vững thì chính sách hỗ trợ phải đủ lớn và kéo dài đến năm 2023. Đồng thời làm rõ hàm ý “hỗ trợ đúng đố tượng, không để xảy ra tình trạng trục lợi chính sách”, vì sợ trách nhiệm nên các cơ quan, địa phương có thể “đẻ thêm thủ tục” nhằm đảm bảo đúng đối tượng và vô hình trung gói hỗ trợ bị chậm lại, ảnh hưởng đến DN. Và cần sự vào cuộc nhanh chóng của các cơ quan, ban ngành, địa phương.

GIA BẢO