Mới đây, tại Hội nghị Ban Chỉ đạo sản xuất và tiêu thụ cá tra vùng ĐBSCL, tổ chức tại TP Cần Thơ, câu chuyện quy hoạch sản xuất và dự báo trở thành chủ đề “nóng” của hội nghị. Sản xuất và tiêu thụ cá tra trượt dài từ cuối năm 2009 đến nay, nhưng giải pháp để “cứu” ngành cá tra vẫn giậm chân tại chỗ trong 3 năm qua. Tại hội nghị, một hộ nuôi cá qui mô lớn ở tỉnh Đồng Tháp, bức xúc: Người nuôi cá đã khánh kiệt, không còn tài sản thế chấp ngân hàng để vay vốn nuôi tiếp, có người treo ao, ôm nợ cũng vì dự báo sai. Đầu năm, một số doanh nghiệp (DN) “đăng đàn”: nhà máy đang thiếu nguyên liệu, nhu cầu thế giới sẽ tăng từ tháng 9 hằng năm. Vậy là, nông dân thả cá, đến kỳ thu hoạch, giá cá nguyên liệu thấp hơn giá thành sản xuất cũng phải bán để trả tiền thức ăn, tiền vay ngân hàng. Đó là những nông dân “may mắn”, bởi có nhiều nông dân chấp nhận bán nợ cho DN, DN vay ngân hàng thì có tài sản thế chấp, phải trả lãi, còn hợp đồng mua cá trả chậm của dân không cần tài sản thế chấp, không trả lãi! Phương thức mua bán kiểu này đã “nuốt chửng” nhiều hộ nuôi cá nhỏ lẻ. Do vậy, DN cần nói đúng tình hình để nông dân bớt lo.

Theo Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), giá trị xuất khẩu sản phẩm cá tra 7 tháng đầu năm giảm nhẹ (0,6% so với cùng kỳ năm 2012), chỉ có thay đổi về cơ cấu thị trường (Mỹ vượt qua EU trở thành nước dẫn đầu nhập khẩu cá tra Việt Nam); nhưng giá xuất đã giảm đáng kể. Giá xuất khẩu cá tra phi lê đông lạnh sang thị trường Mỹ 6 tháng đầu năm nay dao động trong khoảng 2,91-3,1 USD/kg (mức giá của cùng kỳ năm ngoái là 3,31-3,64 USD/kg); thị trường EU ở mức 1,75-1,87 USD/kg, giảm so với mức 2,1-2,16 USD/kg… Giá xuất khẩu giảm mạnh, nhưng kim ngạch đề ra thì năm sau luôn cao hơn năm trước. Ông Nguyễn Hữu Dũng, Phó Chủ tịch VASEP, cho rằng: Các quy hoạch phát triển cá tra của Trung ương, địa phương đều tăng lũy tiến về sản lượng, nhưng lại không có giải pháp khả thi để mở rộng thị trường. Do đó, cần tính toán lại công tác quy hoạch và có sự giám sát để giải quyết cái gốc của vấn đề yếu kém.

Tiến sĩ Võ Hùng Dũng, Phó Chủ tịch Hiệp hội cá tra Việt Nam, nêu thực trạng của công tác dự báo: Năm 2011, một lãnh đạo của VASEP dự báo chưa thể lạc quan với ngành cá tra, thiếu nguyên liệu dài dài sẽ tác động tiêu cực đến năm 2012. Song, sản lượng năm 2011 cao hơn năm 2010 và kim ngạch đạt 1,8 tỉ USD; kim ngạch năm 2012 chỉ đạt 1,74 tỉ USD (dự báo là 2 tỉ USD). Sang đầu năm 2013, vẫn dự báo sản lượng sụt giảm mạnh, thị trường Mỹ giảm, nhưng 7 tháng, sản lượng tăng 5,3% so cùng kỳ, thị trường Mỹ tăng 7,5% so cùng kỳ, bất chấp POR8 (mức áp thuế chống bán phá giá lần 8 của DOC- Bộ Thương mại Hoa Kỳ). Rõ ràng, công tác dự báo thị trường sai, gây thiệt hại không nhỏ cho ngành cá tra, người nuôi thiệt thòi nặng nhất.

Dự kiến đầu tháng 9-2013, DOC sẽ công bố kết quả sơ bộ thuế chống bán phá giá lần 9 (POR9), dù kết quả của mức thuế lần này cao hay thấp cũng sẽ ảnh hưởng đến ngành cá tra. Do vậy, cần sớm có quy hoạch chi tiết và dự báo thị trường chuẩn xác để gỡ cuộn chỉ rối cho ngành cá tra. Nếu cần thiết có thể phân quota cho các tỉnh để mặt hàng chiến lược quốc gia đứng vững ở thị trường thế giới.

Song Nguyên