Ký: Huệ Hoa

Những năm sau giải phóng, nhiều bà con đang sinh sống ở Thạnh Trị (Sóc Trăng) vẫn còn nhớ hình ảnh một cậu bé gầy gò, da sạm nắng, hai cánh tay bị cụt đến khuỷu, gương mặt già trước tuổi, quần áo lấm lem sình bùn, đội trên đầu mấy quyển tập đến lớp. Ái ngại cho cậu bé, nhiều người khuyên: “Ở vùng sông rạch này, lành lặn đi học còn khó, huống chi tật nguyền. Thôi, ở nhà cho gia đình đỡ lo”. Nhưng cậu bé ấy vẫn tiếp tục đến trường và trở thành một giáo viên giỏi. Đó là Khanh Rong, giáo viên khuyết tật người dân tộc Khmer.

Vừa xuống xe ở bến xe Phú Lộc, huyện Thạnh Trị, tôi hỏi thăm đường về nhà thầy Khanh Rong, một bác tài xe ôm nhanh nhẩu chỉ: “Chạy thẳng 4 km, thấy có căn nhà tường, lợp tôn, phía trước có cây gòn, treo bảng nhận vẽ tranh, là nhà thầy Rong đó. Chị tính đặt thầy vẽ tranh hả! Thầy vẽ tranh nức tiếng vùng này”. Mất 20 phút đi từ bến xe Phú Lộc, tôi tìm được nhà thầy. Thầy chừng 50 tuổi, ánh nhìn ấm áp, gương mặt sạm đen, mái tóc điểm bạc, hai cánh tay tật nguyền, một con mắt phải đã bị hỏng. Vừa hỏi thăm khách mới đến nhà, thầy hối vợ lấy ghế, rót nước mời khách.

Căn nhà tường đã cũ, bàn ghế, đồ đạc đơn sơ, nhưng ấn tượng nhất là bộ máy vi tính, máy in mới toanh và rất nhiều tranh sơn dầu treo trên tường. Thấy tôi nhìn chăm chú vào dàn máy tính, thầy Rong cười nói: “Tôi mới vay ngân hàng sắm đó. Thời buổi này không biết sử dụng máy vi tính thì lạc hậu lắm, làm sao dạy học trò được”. Trước ánh mắt tò mò của tôi, thầy Rong dùng cùi chỏ khởi động máy rồi mở tập tin giáo án. Thầy cười nói: “Tôi tự học vi tính cả năm mới sử dụng thành thạo được. Ngoài việc soạn giáo án, máy vi tính rất tiện cho công việc đồ họa, cập nhật kiến thức chuyên môn, phục vụ giảng dạy và vẽ tranh”.

Thầy Khanh Rong thường xuyên dùng máy vi tính soạn giáo án. Ảnh: ĐOÀN LÝ

Thầy Rong sinh ra trong một gia đình có 5 anh em. Lúc thầy còn nhỏ, cả gia đình rời Đồng Nai bôn ba xuống Thạnh Trị kiếm sống. Không một tấc đất cắm dùi, cả nhà thầy phải đi làm thuê kiếm sống. Mới 10 tuổi đầu, cậu bé Rong đã phụ cha mẹ giữ vịt, giữ trâu, làm cỏ mướn. Năm 12 tuổi, một hôm đi giữ trâu cùng bọn trẻ trong làng, thấy một vật lạ trôi lềnh bềnh trên nước, đám trẻ xúm nhau vớt lên, bu coi, chẳng may đó là quả pháo cũ, phát nổ. Khi tỉnh dậy, hai tay của Rong đã dập nát, một mắt không còn nhìn thấy. Những giọt nước mắt vì đau, vì tủi phận lần đầu rơi trên gương mặt ngây thơ của cậu bé 12 tuổi. Cậu không muốn ăn, không muốn nói chuyện với ai, nhiều lúc chỉ muốn chết đi. Nhưng rồi nhìn thấy cha mẹ mất ăn mất ngủ vì lo lắng, vì thương con đã làm cậu thức tỉnh. Cậu tập sử dụng muỗng, tự vệ sinh cá nhân, làm những công việc vặt trong nhà... bằng hai cánh tay thương tật.

Thế nhưng, tất cả những nỗ lực ấy cũng không giúp Rong có việc làm. Ai lại mướn một đứa trẻ tật nguyền làm việc. Hằng ngày, ngồi ở nhà một mình, thấy bạn bè đi học ngang nhà, cậu thèm lắm. Cả nhà cậu có ai được đi học đâu. Lân la làm quen, cậu được các bạn dạy viết chữ. Lần đầu cầm cây viết bằng hai tay cụt sao khó quá, 5 ngày rồi 10 ngày... Cuối cùng những chữ A, B, C... từ từ hiện lên. Niềm vui ấy đã khích lệ cậu lân la đến trường, bạo gan xin cô giáo cho đi học. Rong còn nhớ như in ánh nhìn đầy thương cảm, ái ngại của cô giáo. Cô nói: “Nếu em có thể cầm viết và viết được một chữ thì cô cho vào học”. Trước mặt cô giáo, cậu bé Rong đưa hai cánh tay cụt kẹp cây bút và viết chữ O. Thế là cô giáo chấp nhận cho Rong vào lớp.

Để có tiền mua tập vở, đóng học phí cho Rong, mẹ cậu phải năn nỉ người ta cho nhận tiền công trước rồi làm trả sau. Cảm thương sự cực khổ của mẹ, cậu bé Rong kiên trì học. Ngoài giờ học, cậu tranh thủ làm việc nhà, giặm lúa, giữ trâu, giữ vịt kiếm tiền phụ cha mẹ lo gia đình. Trong lớp học, tuy là một học sinh khuyết tật, không những không cần sự giúp đỡ của bạn bè, ngược lại Rong còn kèm bạn học bài. Suốt năm năm học tiểu học, Rong đều đạt danh hiệu học sinh giỏi. Học hết cấp 1, Rong tiếp tục học lên cấp 2. Đường từ nhà đến trường, Rong phải băng đồng, lội ruộng gần 5 km. Những hôm không quá giang được ghe, Rong đội tập vở, quần áo lên đầu rồi lội qua sông. Thấy gia đình quá cực khổ, nhiều người hàng xóm khuyên cha mẹ cho Rong nghỉ học làm thuê kiếm sống bởi ở xã lúc ấy, số trẻ học THCS chỉ có vài em. Nhưng thấy con ham học quá, mẹ Rong không đành, bấm bụng nhịn ăn, vay mượn nợ cho con tiếp tục đến trường.

Nhưng rồi những ngày đến trường cũng chấm dứt. Học hết lớp 10, nhà xa, tiền không có, Rong đành gạt nước mắt nghỉ học. Cán bộ UBND xã nhận thấy Rong có năng khiếu vẽ nên nhận vào làm nhân viên văn hóa xã, phụ trách phong trào, vẽ tranh cổ động, khẩu hiệu cho xã. Thầy Rong xúc động nói: “Ngay từ khi học THCS, tôi rất thích vẽ. Nên khi được xã nhận vào làm công việc này, tuy lương rất thấp nhưng tôi rất mừng vì được vẽ”. Để phát huy năng khiếu mỹ thuật của Rong, UBND xã cử Rong đi học Trung cấp Mỹ thuật ở tỉnh Sóc Trăng. Rong đỗ thủ khoa kỳ thi đầu vào, nên có được một phần học bổng trang trải chi phí học tập. Ngoài giờ học, Rong tranh thủ học bổ túc văn hóa và theo các thầy vẽ tranh kiếm sống, không những có thể nuôi thân mà còn có thể gửi tiền về giúp mẹ ở quê.

Đã nhiều năm trôi qua nhưng thầy Rong vẫn nhớ như in bước ngoặt đời mình gắn với nghiệp giáo. Sau khi tốt nghiệp trung cấp mỹ thuật và bổ túc văn hóa lớp 12, lãnh đạo UBND xã giới thiệu Rong qua dạy hợp đồng mỹ thuật cho học sinh ở trường. Thầy Rong và ngành giáo dục từ đó bén duyên. Trước những ánh mắt ngây thơ, háo hức của học trò, thầy Rong hăng say truyền đạt kiến thức. Những năm thập niên 80-90, tuy cuộc sống khó khăn, nhiều giáo viên phải bỏ dạy, chuyển sang nghề khác nhưng với niềm đam mê dạy học, thầy vẫn kiên trì khắc phục bám trường bám lớp. Ngoài giờ dạy, thầy nhận vẽ cho bà con trong xã, tham gia vẽ khẩu hiệu, panô; đi vẽ dạo trong tỉnh và ngoài tỉnh kiếm sống. Những năm ấy, bữa cơm hàng ngày vẫn chỉ bữa rau bữa cháo nhưng thầy vẫn kiên trì đến từng gia đình vận động bà con thất học, mù chữ tham gia lớp học xóa mù chữ ban đêm. Trong lớp có một học sinh bị liệt hai chân, hàng ngày phải bò đến lớp. Thương em học trò tàn tật, thầy dùng xe đạp, hàng ngày đến nhà chở em đến lớp, sau giờ học lại đưa em về (Thầy Rong tự chỉnh tay cầm xe đạp để vừa với đôi tay của mình).

Thầy Rong luôn quan tâm, ân cần giúp đỡ những đồng nghiệp trong trường. Thầy Hồ Hữu Trí, Chủ tịch Công đoàn Trường THCS Thạnh Trị, nói: “Thầy cô trong trường có đến 80% sống bằng đồng lương giáo viên. Cuộc sống thầy cô gặp nhiều khó khăn, nhà xuống cấp không có tiền sửa chữa. Nhận thấy khó khăn của đồng nghiệp, thầy Rong đã đề xuất thành lập tổ chuyên sửa chữa nhà, xây dựng công trình phụ, làm sàn nước... cho đồng nghiệp vào các ngày thứ bảy và chủ nhật. Thầy Rong tự bỏ tiền mua máy khoan, cưa, bào để tổ sử dụng; tham gia thiết kế mẫu, vẽ qui cách, dừng vách lá, khoan... Qua hai năm tổ của thầy đã sửa chữa được nhà cho 7 đồng nghiệp”. Thầy Rong cũng tham gia nhiều hội thi mỹ thuật do các Bộ, ngành Trung ương tổ chức, gây quỹ cho người khuyết tật có hoàn cảnh khó khăn.

Theo lời kể của một số đồng nghiệp công tác cùng thầy Rong, cuộc sống của thầy được như ngày nay là nhờ vợ thầy - cô Bùi Thị Cẩm. Cô quê ở Thanh Hóa, theo người anh vào quận Ô Môn, TP Cần Thơ làm công nhân. Trong những lần thầy Rong đi thực tập tại xí nghiệp, nơi cô Cẩm đang làm việc, hai người đã quen nhau và cảm mến. Cô Bùi Thị Cẩm tâm tình: “Hoàn cảnh tôi và anh ấy khó khăn như nhau. Tôi cảm phục anh là người cầu tiến, cần cù nên theo anh về Thạnh Trị. Lúc mới về làm dâu, gia đình nghèo khó, ở đậu trên đất người ta, vợ chồng tôi phụng dưỡng cha mẹ chồng bệnh tật, anh chị chồng ai cũng nghèo. Nhiều hôm đã 7 giờ tối nhưng nhà không còn gạo để ăn. Khó khăn chồng chất khó khăn nhưng vợ chồng tôi kiên trì, bảo ban nhau tiết kiệm, cần cù. Ai thuê gì cũng làm, không nề hà nên cuối cùng cũng vượt qua được khó khăn”.

Trong cuộc đời hơn 50 năm, trải nghiệm nhiều thử thách đến với người đàn ông khuyết tật ấy: Lớn lên trong nghèo khổ, thất học, rồi tật nguyền, lấy vợ không nhà, không đất, mẹ bị liệt nằm một chỗ suốt ba năm... Tuy có lúc thầy không khỏi chán nản nhưng tâm niệm câu nói của Bác Hồ:

“Không có việc gì khó

Chỉ sợ lòng không bền

Đào núi và lấp biển

Quyết chí ắt làm nên”

Những câu nói này, thầy Rong được học từ những năm cấp 2 và đã được viết vào sổ để nhắc nhở mình. “Quyết chí thì ắt làm nên”, cuộc đời chính thầy đã minh chứng cho điều đó, dư vị ngọt ngào của cuộc sống rồi cũng đến với thầy. Thầy Rong nói: “Qua sách, rồi phim tư liệu tôi được xem, tôi rất khâm phục đạo đức và tấm lòng vì dân, vì nước của Bác. Gần đây, Đảng phát động Cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, với cương vị là một giáo viên, tôi tích cực vận động đồng nghiệp, học sinh đọc sách, nghiên cứu về cuộc đời của Bác để vận dụng làm theo. Qua những trang sách đọc được về Bác, tôi lồng ghép trong các bài giảng để giáo dục nhận thức, rèn luyện đạo đức cho học sinh”.

Hiện nay, thầy Rong đã có một cuộc sống kinh tế ổn định và truyền thụ cảm hứng, tiếp sức cho nhiều học sinh có năng khiếu mỹ thuật. Trong những học sinh của thầy, có nhiều người đang học ĐH Kiến Trúc (TP Hồ Chí Minh), có người đang theo học trung cấp, cao đẳng mỹ thuật... thậm chí có người không có điều kiện học cao hơn thì mở tiệm vẽ tranh cho khách. Về phía mình, thầy Rong đang theo học lớp Cao đẳng mỹ thuật để nâng cao kiến thức chuyên môn.

* * *

Chia tay tôi, thầy Rong nhìn xa xa về phía những ngôi nhà lá dọc bên đường, khẽ nói: “Bây giờ điều kiện học tập đã tốt hơn trước đây, nhiều em học sinh người dân tộc thiểu số học đến đại học, cao đẳng, thành đạt, nhưng vẫn còn một số học sinh Khmer nghỉ học sớm để đi làm kiếm tiền. Các em không hiểu rằng, tri thức chính là cái để thoát nghèo, mà cuộc đời tôi chính là minh chứng. Tôi muốn giúp đỡ, truyền lại những kinh nghiệm sống để các em tự tin vượt khó, vững bước vào đời”.