* Ghi chép: QUỐC THÁI

Đã bao lần bon xe trên hương lộ Trường Xuân (huyện Thới Lai, TP Cần Thơ) rợp mát cây xanh, hay tạt ngang chợ Bà Đầm mua chút quà quê, nhưng tôi - thế hệ trẻ hôm nay - không ngờ rằng ẩn sau sự trù phú, yên bình của vùng quê này, người dân nơi đây đã chịu nhiều mất mát, đau thương trong chiến tranh. Chính tại chợ Bà Đầm này, ông Trần Văn Đủ, nguyên Bí thư Chi bộ xã Trường Xuân (cũ) nhớ như in cảnh xuồng ghe tấp nập, hàng ngàn người dân giương băng rôn, khẩu hiệu ủng hộ chính quyền cách mạng vào lễ Quốc khánh đầu tiên (2-9-1946). Qua 2 cuộc kháng chiến trường kỳ, vùng đất một thời bị bom đạn tàn phá giờ đã hồi sinh, thay da đổi thịt từng ngày và đang ra sức xây dựng nông thôn mới ngày càng giàu, đẹp.

Cùng cực với "một cổ hai tròng"

Cô trò Trường Mầm non Trường Xuân rộn ràng vào năm học mới. Ảnh: Q. THÁI

Tiếp chúng tôi trong căn nhà nhỏ đầy ắp kỷ vật thời chiến tranh vào những ngày cận kề Quốc khánh (2-9), ông Trần Văn Đủ bồi hồi nhớ lại khí thế sục sôi của Cách mạng Tháng Tám cách nay 68 năm. Ký ức về một thời người dân sống trong cảnh áp bức lầm than, "một cổ hai tròng" của thực dân Pháp và địa chủ phong kiến, về tinh thần đấu tranh kiên cường của nhân dân nơi đây lại ùa về qua lời kể xúc động của ông. Theo ông, vùng đất xã Trường Xuân trước kia là một phần của xã Trường Thành (cũ). Trước Cách mạng Tháng Tám, tại Trường Thành, địa chủ thường kiêm luôn chức vụ ở tổng hoặc trong Ban hội tề. Trong đó, có những địa chủ là tay sai đắc lực cho thực dân Pháp, như: Cai tổng Mậu, Hội đồng An, Hội đồng Thạnh, Hội đồng Năm…Thông qua các tay sai đắc lực, người Pháp độc quyền mua lúa gạo của nông dân với giá rẻ mạt, lại thêm thu tô, thuế rất nặng nề. Những bà con gặp vụ lúa thất bát, không có tiền đóng thuế phải khất nợ, dần dà bị chúng tịch thu ruộng đất, rồi trở thành tá điền làm công trừ nợ. Nhiều người bị áp bức, bóc lột đến cùng cực phải bỏ làng ra đi. Chính quyền cai trị còn lập đội vệ binh địa phương với nhiệm vụ chủ yếu là bắt bớ những người thiếu thuế, thiếu nợ đến kỳ hạn chưa trả, bắt giam những người mà chúng nghi là có ý đồ xúi giục nông dân chống lại nhà cầm quyền. Ông Đủ còn nhớ rõ cảnh địa chủ đến nhà vơ vét hết lúa gạo, còn chửi bới, đánh đập cha mẹ ông dã man. Cái tên mà cha mẹ đặt cho ông cũng xuất phát từ ước mơ thế hệ con cháu có cuộc sống đầy đủ, sung túc hơn. Cuộc sống tù ngục, lầm than đó đã thôi thúc cậu thiếu niên Trần Văn Đủ tìm đến với cách mạng.

Nhắc đến mùa thu tháng Tám lịch sử cả nước đứng lên giành độc lập, ông Võ Văn Biên, ở ấp Trường Thọ, xã Trường Xuân, thuật lại những câu chuyện mà ông nghe các bậc cao niên, lão thành cách mạng kể đến thuộc nằm lòng. Theo ông, trước Cách mạng Tháng Tám, vùng này có cai tổng Mậu, Phủ Vịnh, Phán Võ, Hội đồng Bình… khét tiếng vơ vét, bóc lột dân đến cùng cực. Cai tổng Mậu chiếm giữ một vùng đất rộng lớn từ Trường Xuân đến Trường Thành. Mỗi mùa lúa, hắn cho người lùng sục gắt gao, sợ dân lén trữ lúa. Khi làm xong vụ lúa cho địa chủ, tá điền còn phải đi đào kinh, xay lúa từ một tháng trở lên…

"Tức nước vỡ bờ" trước cảnh nghèo đói, cơ cực, lầm than, nhiều người dân nơi đây cùng với nhân dân trong vùng đã đứng lên biểu tình đòi hoãn sưu thuế, chống chính sách áp bức, bóc lột của thực dân, phong kiến…

Tháng Tám hào hùng…

Lúc chúng tôi đến thăm, ông Trần Văn Đủ chuẩn bị cột cờ treo quốc kỳ trang nghiêm trước ngõ. Ông tâm sự, niềm vinh dự của ông là được tham dự buổi mít tinh kỷ niệm Quốc khánh (2-9-1946) đầu tiên của xã ngay tại chợ Bà Đầm, xã Trường Xuân ngày nay. Cuộc mít tinh theo ông miêu tả là thu hút hàng ngàn người dân địa phương và các vùng lân cận như: Kiên Giang, An Giang, U Minh… Thời điểm đó, ông Đủ là Đội trưởng Đội Thiếu nhi cứu quốc xã Trường Thành (cũ). Hàng ngàn bà con tề tựu giương cao biểu ngữ đánh đổ thực dân Pháp, ủng hộ chính quyền cách mạng, quyết tâm thi đua lao động sản xuất. Số đông người dân khác thì trưng bày các sản vật của quê hương, như: hàng hóa nông sản, khung dệt, vải… tạo nên không khí rộn rịp chưa từng có. Bởi ai cũng hiểu, niềm vui toàn thắng ấy phải đánh đổi bằng bao xương máu và nước mắt của thế hệ cha anh đi trước.

Theo ông Đủ, từ những năm 1944, dưới sự lãnh đạo của Đảng, phong trào quần chúng nhân dân đứng lên đấu tranh chống sự áp bức, bóc lột diễn ra rầm rộ. Điển hình như cuộc tấn công vào nhà địa chủ Trần Tấn Mậu lấy lại lúa gạo; hay các cuộc biểu tình khiến chính quyền thực dân và bọn địa chủ nao núng. Cùng thời điểm này, các hội, đoàn thể như: Thanh niên cứu quốc, nông dân, phụ nữ tích cực tuyên truyền, vận động quần chúng đấu tranh với địa chủ đòi giảm tô, giảm tức, hoãn nợ cho nông dân. Đồng thời, vận động binh lính địch mang súng trở về với cách mạng; vận động các địa chủ yêu nước ủng hộ vật chất cho cách mạng hoạt động. Theo lịch sử truyền thống đấu tranh cách mạng xã Trường Xuân, tháng 4-1944, đồng chí Trần Ngọc Quế được sự phân công của Tỉnh ủy Cần Thơ, đã về nối liên lạc và phổ biến tình hình mới cho các đồng chí ở cơ sở Đảng Trường Thành, chuẩn bị lực lượng chờ thời cơ giành chính quyền.

Giữa tháng 8-1945, tin phát xít Nhật chính thức đầu hàng đồng minh đến Trường Thành cùng với lệnh khởi nghĩa giành chính quyền, các đảng viên tích cực vận động thanh niên rèn vũ khí, trang bị dao mác, gậy, phảng… ngày đêm luyện tập với tư thế sẵn sàng chiến đấu khi có lệnh khởi nghĩa. Hay tin Thới Lai cướp chính quyền thành công vào ngày 18-8-1945, một cuộc họp vạch kế hoạch cướp chính quyền do các đồng chí đảng viên và cảm tình Đảng tổ chức. Đúng 16 giờ chiều 25-8, quần chúng các nơi tập hợp tại Ba Mít huy động mọi lực lượng sẵn có, như: xuồng, ghe, dao mác. Quần chúng đem theo cơm nước, bánh trái rầm rộ kéo về Cầu Nhím và tiến thẳng ra Cần Thơ biểu tình. Sau khi hỗ trợ lực lượng cách mạng cướp chính quyền thành công tại Cần Thơ vào rạng sáng 26-8, nhân dân Trường Thành tiếp tục trở về kết hợp lực lượng tại địa phương tổ chức mít tinh giành lấy chính quyền tại Ban hội tề, đến thẳng nhà các tên hương thân Chương, chủ Miên… tịch thu toàn bộ điền địa và các hồ sơ khác của chính quyền tay sai, đồng thời tuyên bố giải tán tề làng, cảnh cáo nghiêm khắc những tên tay sai phản động. Như vậy, từ chiều đến tối 26-8, việc giành chính quyền tại Trường Thành thắng lợi trọn vẹn.

"Vận hội mới trên đất anh hùng"

Bí thư Đảng ủy xã Trường Xuân - Nguyễn Ngọc Lợi phấn khởi nói như vậy khi Trường Xuân được chọn là 1 trong 3 xã điểm xây dựng nông thôn mới của huyện Thới Lai. Hương lộ Trường Xuân nối liền xã với trung tâm huyện được đầu tư xây dựng vào năm 2000 kết nối với tuyến Bốn Tổng Một Ngàn chạy qua địa phận xã, mở ra nhiều cơ hội phát triển cho vùng quê ngoại thành này. Dọc hai bên tuyến đường huyết mạch này là những cánh đồng lúa chất lượng cao đang trổ đòng đòng báo hiệu một mùa bội thu. Giữa trưa, ông Lâm Văn Sáu, cán bộ hưu trí ở ấp Thới Thanh, xã Trường Xuân, vẫn cần cù chăm sóc rẫy bí rợ đương mùa thu hoạch. Lưng áo ướt đẫm mồ hôi, ông Sáu tươi cười chia sẻ kinh nghiệm áp dụng mô hình lúa - cá - rẫy. Với diện tích hơn 2,2 ha, ông tận dụng tối đa diện tích để trồng lúa chất lượng cao và nuôi các loại cá chép, mè vinh. Trên bờ bao thì trồng đủ các loại rau màu. Mỗi năm, trừ chi phí, ông thu lợi trên 100 triệu đồng. Kể về chuyện làm giàu của ông Sáu, nhiều bà con tấm tắc ngợi khen. Bởi khi nghỉ hưu, ông Sáu phải mượn đất của xóm giềng để canh tác sinh sống và lo cho các con ăn học. Giờ đây, 2 người con của ông đều đã có công việc ổn định, một người đang công tác ở xã, một người nối tiếp truyền thống gia đình làm công an. Người đảng viên gương mẫu này còn tích cực vận động bà con tham gia mô hình cánh đồng mẫu lớn, thi đua tăng gia sản xuất vươn lên làm giàu.

Tính đến thời điểm này, xã Trường Xuân đã đạt 17/20 tiêu chí về xây dựng nông thôn mới. Còn 3 tiêu chí xã chưa đạt là: xây dựng đường giao thông nông thôn, cơ sở vật chất trường học và tỷ lệ hộ nghèo còn cao (còn 316 hộ, chiếm tỷ lệ 9,91%). Đảng bộ xã quyết tâm phấn đấu đến năm 2015 đạt 20/20 tiêu chí, hoàn thành chương trình xây dựng nông thôn mới.

Nằm trong khu dân cư vượt lũ, Trường Mầm non Trường Xuân cũng vừa được công nhận đạt chuẩn quốc gia mức độ 1 gần một năm nay. Chị Phạm Thị Tuyến, Phó Hiệu trưởng trường, vui vẻ hướng dẫn chúng tôi tham quan cơ ngơi rộng trên 2.000m2, có 7 phòng học và 5 phòng chức năng, được trang bị các thiết bị hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học. Hơn 200 học sinh nô nức vui đùa với cầu trượt, đu quay, xe lửa… nhộn nhịp một góc khu dân cư. Từng dạy và học trong điều kiện cơ sở vật chất khó khăn, thiếu thốn, ngôi trường mới khang trang đem lại niềm vui lớn cho các giáo viên và nhân dân nơi đây.

Dẫn chúng tôi tham quan một số khu dân cư, đồng chí Trần Thanh Hùng, Bí thư Chi bộ ấp Phú Thọ, xã Trường Xuân, kể nhiều câu chuyện thể hiện sự đoàn kết, đồng lòng góp sức xây dựng quê hương của bà con. Như chuyện hiến đất, hoa màu mở rộng đường giao thông; chuyện nhiều nông hộ ứng dụng mô hình sản xuất mới có thu nhập khá; chuyện bà con tích cực hưởng ứng các cuộc vận động, các phong trào do địa phương, các đoàn thể phát động. Bây giờ, về Trường Xuân, hệ thống giao thông ấp liền ấp, với tổng chiều dài trên 58,2km đường bê tông. Riêng 6 tháng đầu năm đã sửa chữa và xây dựng 9 cầu giao thông. Toàn xã hiện có trên 75% hộ dân đã được sử dụng nước sạch; các lĩnh vực y tế, văn hóa, giáo dục có những chuyển biến tích cực, đáp ứng tốt nhu cầu của nhân dân. Đặc biệt ở lĩnh vực nông nghiệp, hiện nay toàn xã có trên 80% diện tích trồng lúa chất lượng cao, năng suất trung bình từ 7-8 tấn/ha; thu nhập bình quân đạt trên 24 triệu đồng/năm/người, số hộ khá, giàu ngày càng tăng…

* * *

Dù chặng đường phía trước còn nhiều khó khăn, nhưng trong câu chuyện trao đổi với nhiều bà con và cán bộ địa phương, chúng tôi bắt gặp niềm phấn khởi, tin tưởng vào sự phát triển đi lên của quê hương mình. Phát huy truyền thống của một xã anh hùng, Đảng bộ và nhân dân xã Trường Xuân đang nắm bắt vận hội mới, ra sức đưa vùng đất một thời nghèo khó này trở thành một xã nông thôn mới với những bước đi vững chắc.