Triển khai từ năm 2024, Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030” (Đề án) đã đạt nhiều kết quả khả quan. Hiện nay, nhân rộng quy trình canh tác theo Đề án này tại Cần Thơ và toàn vùng bước vào giai đoạn tăng tốc, định hình cho lộ trình 2027-2030.

Ứng dụng cơ giới hóa sạ hàng, bón vùi phân, quản lý dinh dưỡng đất được thực hiện trong vụ đông xuân 2026-2027 tại TP Cần Thơ.
Hiệu quả từ Đề án…
Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ, cho biết: “Hằng năm, TP Cần Thơ có trên 700.000ha trồng lúa, sản lượng trên 4,6 triệu tấn. Thành phố xác định triển khai Đề án là nhiệm vụ quan trọng, với mục tiêu đổi mới cách sản xuất, nâng cao chất lượng, giảm chi phí, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và tăng thu nhập cho người trồng lúa. Thời gian qua, thành phố rà soát vùng sản xuất, vận động nông dân tham gia hợp tác xã, tổ hợp tác; hướng dẫn giảm lượng giống gieo sạ, quản lý nước, sử dụng phân bón hợp lý và thu gom, xử lý rơm rạ... đạt hiệu quả cao qua từng vụ mùa”.
Hiện nay, TP Cần Thơ có 170.877ha tham gia Đề án qua 171 hợp tác xã. Thành phố từng bước ứng dụng chuyển đổi số để hỗ trợ nông dân trong chuỗi giá trị sản xuất lúa bằng các công nghệ, như: IOT quản lý mực nước ruộng, Drone, Viricert, RCM… góp phần giảm chi phí sản xuất và tạo minh bạch cho chuỗi giá trị lúa gạo.
Ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận (xã Thạnh Quới, TP Cần Thơ), cho biết: “Khi tham gia Đề án, nông dân quan tâm trước hết đến chi phí, năng suất, thu nhập và đầu ra sản phẩm. Để áp dụng đồng bộ trên diện tích lớn, hợp tác xã có máy móc, dịch vụ kỹ thuật và sự liên kết ổn định. Khi giải pháp phù hợp với đồng ruộng và hiệu quả được chứng minh qua các vụ, bà con sẽ tự tin tham gia và duy trì cách làm mới, hiệu quả…”.
Theo Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), đến tháng 8-2026, ĐBSCL có 421.000ha lúa tham gia Đề án, nhưng chỉ khoảng 68.000ha đạt đủ tiêu chí. Dù các mô hình chứng minh rõ hiệu quả giảm giống, tiết kiệm nước, giảm phát thải và tăng lợi nhuận, khoảng cách diện tích đặt ra yêu cầu chuyển từ mở rộng nhanh sang nhân rộng thực chất, đo lường được. Các địa phương đang cụ thể hóa lộ trình tới từng tiểu vùng, cấp xã; chú trọng nâng cao năng lực cán bộ cơ sở, cơ giới hóa và liên kết chặt chẽ giữa hợp tác xã với doanh nghiệp.
Nhân rộng mô hình
Theo nhận định của các chuyên gia, trên nền tảng quy trình canh tác tại Quyết định 4043 (ban hành Quy trình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng ĐBSCL), phương pháp được đề xuất là duy trì các tiêu chí và nguyên tắc chung của Đề án, đồng thời xem xét điều chỉnh biện pháp thực hiện theo từng nhóm điều kiện sản xuất, như: lựa chọn giống và thời vụ; kỹ thuật gieo sạ, cơ giới hóa; quản lý dinh dưỡng, nước, bảo vệ thực vật; thu hoạch, sau thu hoạch và sử dụng rơm rạ...
Trong các cuộc khảo sát, ghi nhận của IRRI tại các tỉnh, thành vùng ĐBSCL tham gia thực hiện Đề án, các địa phương đề xuất xây dựng lộ trình nhân rộng đề án theo từng tiểu vùng và cấp xã, đối chiếu hiện trạng năm 2026 với các mốc 2027, 2028, 2029 và 2030, từ đó xem xét mức đáp ứng các khâu kỹ thuật, xác định khó khăn và nhu cầu đầu tư; cần điều chỉnh hoặc bổ sung quy trình sản xuất cho từng điều kiện vùng; lựa chọn phương pháp đánh giá, báo cáo và kiểm chứng kết quả, gồm các công cụ MRV, ViRiCert, đánh giá mức đạt hoặc không đạt theo các tiêu chí của Quy trình 4043 và những phương pháp phù hợp khác…
TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, chia sẻ: “Điều cốt lõi không chỉ là có bao nhiêu héc-ta tham gia, mà là bao nhiêu héc-ta thực sự đáp ứng các tiêu chí chất lượng cao và phát thải thấp. Chúng tôi đề xuất cách tiếp cận “chất lượng trước, quy mô sau”, nghĩa là địa phương, khu vực nào đã sẵn sàng cho nhân rộng thì thực hiện trước, nơi còn thiếu điều kiện cần được đầu tư đúng điểm nghẽn. Lộ trình phải dựa trên dữ liệu và có thể đo lường, kiểm chứng, để mỗi bước mở rộng đều tạo ra kết quả thực chất cho nông dân và môi trường”.
Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ cho biết đã cơ bản thống nhất lộ trình nhân rộng đề án nhưng cần khung kỹ thuật chung phù hợp từng tiểu vùng. Cụ thể, việc phân nhóm tiểu vùng dựa trên đất đai, nguồn nước, thủy lợi, thời vụ và hệ thống canh tác; lấy Quy trình 4043 làm cơ sở thống nhất yêu cầu về giống, gieo sạ, quản lý nước và dinh dưỡng. Lộ trình nhân rộng phải căn cứ vào mức độ sẵn sàng thay vì diện tích đăng ký, đồng thời đánh giá kỹ năng lực hợp tác xã, hạ tầng thủy lợi, cơ giới hóa, liên kết doanh nghiệp và nguồn lực đầu tư. Ngành Nông nghiệp thành phố cũng đề nghị Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, IRRI, VIETRISA hỗ trợ hoàn thiện quy trình theo tiểu vùng; thống nhất tiêu chí đánh giá, báo cáo; cung cấp dữ liệu nền, bản đồ, MRV, công cụ số và thúc đẩy kết nối tiêu thụ.
Bài, ảnh: HÀ VĂN