Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đầy hy sinh, gian khổ của quân dân Cần Thơ, luôn có sự sát cánh, phục vụ, cứu chữa kịp thời của lực lượng dân y. Hàng ngàn cán bộ dân y Cần Thơ bất chấp hiểm nguy, gian khổ, kiên cường bám trụ, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong mọi tình huống và ra sức xây dựng ngành y tế ngày càng phát triển, lớn mạnh. Với những thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, tháng 2-2010, Ban Dân y tỉnh Cần Thơ vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân”.

Năm 1961, trước tình hình cách mạng phát triển nhanh chóng, lực lượng vũ trang (LLVT) kết hợp binh vận và quần chúng nổi dậy phá vỡ từng mảng đồn bót địch, vùng giải phóng được mở rộng, nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho cán bộ chiến sĩ, nhân dân ngày càng cao và hết sức cấp thiết, Tỉnh ủy Cần Thơ đã chủ trương thành lập Ban Quân Dân y tỉnh. Sau đó, do yêu cầu phục vụ các đối tượng khác nhau với nhiều nhiệm vụ ngày càng nặng nề, đòi hỏi lực lượng y tế phải phát triển nhanh chóng, Đảng ta chủ trương chia tách lực lượng Quân Dân y thành hai ngành Quân y và Dân y. Trong thời gian đầu mới chia tách, Bệnh xá lưu động của Ban Dân y được hình thành chỉ có 20 giường bệnh, sau đó mở rộng lên 50 giường. Từng thời điểm, ta mở chiến dịch đánh lớn, thương binh đông, số giường bệnh cũng được tăng theo yêu cầu. Theo cô Trần Bạch Hương, nguyên Ủy viên Ban Dân y tỉnh, do tính chất cuộc chiến ngày càng ác liệt và vô cùng phức tạp, đặc biệt tại chiến trường trọng điểm Cần Thơ nên nhiệm vụ của ngành dân y không chỉ chăm sóc sức khỏe và điều trị bệnh cho nhân dân mà còn tập trung giải quyết thương tích và nuôi dưỡng thương bệnh binh trong chiến tranh, kể cả các LLVT trên địa bàn.

Y tá ra trận vùng ven phục vụ đồng bào, năm 1972. Nguồn: Lịch sử y tế tỉnh Cần Thơ Tập II (thời kỳ 1954 – 1975).

Địch thực hiện nhiều chiến lược chiến tranh, tái chiếm vùng giải phóng với hệ thống đồn bót dày đặc. Ban Dân y, các bệnh xá phải phân tán với quy mô thích hợp và tồn tại trong các vùng căn cứ lõm. Nhờ ta thực hiện tốt công tác dân vận, có ý thức phòng gian, bảo mật kết hợp phong trào nhân dân du kích chiến tranh, có phương án chiến đấu nên đã bảo vệ an toàn thương binh. Đội ngũ cán bộ dân y phối hợp với lực lượng quân y, luôn có mặt trên các chiến trường, trong các chiến dịch tấn công, trong từng trận đánh và được phân bổ hợp lý giữa các tuyến để phục vụ chiến đấu. Trong nhiều tình huống, lực lượng dân y vừa là chiến sĩ chiến đấu; trung chuyển, tiếp nhận thương binh sơ cấp cứu, chuyển về hậu phương để chăm sóc, điều trị. Trong chiến tranh ác liệt, đã xuất hiện nhiều tập thể, cá nhân tiêu biểu trong chiến đấu, nhiều tấm gương anh dũng hy sinh để bảo vệ thương binh. Điển hình như trong trận chống càn với một tiểu đoàn địch đổ quân đánh vào bệnh xá tỉnh năm 1969, tập thể y, bác sĩ kết hợp gài chất nổ thành bãi lửa cùng lực lượng du kích xã đánh địch, diệt và làm bị thương nhiều tên, bắn rơi 1 máy bay trực thăng, bảo vệ an toàn hơn 100 thương binh. Nhiều cán bộ dân y đã nêu gương sáng tất cả vì thương binh cho mọi người học tập như: nhường quần áo, chăn màn cho thương binh được ấm, ăn chuối thay cơm để nhường gạo nấu cháo cho thương binh ăn, lấy máu mình cứu sống thương binh...; không ít đồng chí đã hy sinh mạng sống của mình để bảo vệ thương binh như: Y sĩ Nguyễn Văn Tưởng (huyện Ô Môn) vượt qua bom đạn điều động thương binh vào hầm và anh đã hy sinh; y tá Lê Thị Thu Thủy (huyện Long Mỹ) lấy thân mình che đạn cho thương binh, chị bị trúng đạn và hy sinh; y sĩ Đặng Văn Thu (Văn phòng Tỉnh ủy) băng ra đồng trống bắn trực thăng, đánh lạc hướng địch, thu hút hỏa lực về mình và anh dũng hy sinh để các đồng chí lãnh đạo dự hội nghị kịp rút về nơi trú ẩn an toàn... Theo số liệu tổng kết chưa đầy đủ (trong quyển lịch sử ngành y tế tỉnh Cần Thơ thời kỳ 1954-1975), danh sách cán bộ dân y tỉnh Cần Thơ hy sinh là 175 đồng chí, 14 đồng chí bị địch bắt tù đày, 79 đồng chí là thương binh các loại...

Thực hiện nhiệm vụ trong điều kiện nhiều thiếu thốn và đương đầu với đạn bom ác liệt, các thế hệ cán bộ dân y ngày càng trưởng thành, mưu trí, sáng tạo, dũng cảm trong chiến đấu và phục vụ chiến đấu. Nhờ đó mà có rất nhiều cán bộ, chiến sĩ được cứu sống trong điều kiện phương tiện, thuốc điều trị thiếu thốn. Điển hình như năm 1962, trong trận máy bay ném bom tại kinh Chệt Thợ làm bị thương nặng hơn 50 người (cả dân và bộ đội), đa số bị bỏng do bom na-pan, cùng dồn về bệnh xá một lúc, trong khi bệnh xá chỉ có 20 giường, nhân viên y tế không quá 10 đồng chí. Trước tình hình đó, cán bộ y tế khẩn trương vận động dân làm thêm giường bệnh và huy động thêm cán bộ chuyên môn để kịp thời xử lý thương tích, chăm sóc nuôi dưỡng chu đáo, không có trường hợp nào tử vong. Hay trong trận Tiểu đoàn 96 chủ lực của Khu đánh vào Yếu khu Trà Lồng, do ta không tiêu diệt gọn được địch, bị địch phản kích đánh trả quyết liệt, nhiều thương binh dồn về cùng một lúc. Phòng mổ được bố trí trong nhà dân, do nước ngập, cán bộ y tế phải kết chuối cây lại thành bè rồi lót ván ngựa lên trên, tạo mặt bằng từ 9 đến 10 mét vuông để bổ sung thêm phòng mổ. Ba phòng mổ hoạt động liên tục từ 4 giờ sáng đến 16 giờ chiều. Từng kíp mổ tiến hành trong vùng xạ kích của máy bay và pháo binh của địch. Mảnh đạn, đất, nước văng tung tóe, nhưng tất cả cán bộ y tế đều bám chặt bàn mổ để giải quyết vết thương, một số đồng chí lấy máu của mình để truyền cho thương binh. Khi địch kéo quân vào, cán bộ nhân viên y tế phối hợp bộ đội địa phương tổ chức chống càn quyết liệt, kéo địch về một phía để đồng đội còn lại điều động và bảo vệ an toàn thương binh. Ông Phạm Phú Ngô, nguyên Trưởng Ban Dân y tỉnh, cho biết: “Để khắc phục khó khăn thiếu thốn về phương tiện, dụng cụ, có trường hợp cán bộ y tế phải dùng cưa sắt khử trùng để cưa xương, dùng kim may để khâu vết thương; dùng nước dừa tươi để thay dịch truyền, tự sản xuất muối Clorua Natri và hàng chục loại thuốc trị bệnh từ dược liệu tại chỗ; dùng mật ong điều trị vết thương, dùng vỏ bom pháo để sản xuất các dụng cụ chuyên môn và phương tiện hoạt động của ngành...”.

Để có thuốc điều trị, Ban Dân y tỉnh chỉ đạo các bệnh xá phối hợp cùng các đoàn thể tổ chức bộ phận tiếp liệu, liên hệ tổ chức mua và cung cấp thuốc, dụng cụ y tế theo yêu cầu; tổ chức vận động nhân dân cả trong gia đình binh lính địch để mua và gom lại. Ngoài ra, bộ phận dược của tỉnh cũng sản xuất trên 30 mặt hàng thuốc bằng nguyên liệu hiện có như thuốc viên, thuốc nước trị các bệnh thông thường, truyền dịch, thuốc tiêm... với khối lượng trên 10 tấn, trong đó có hơn 6 tấn là đông dược. Song song đó, Ban Dân y còn phối hợp các đoàn thể phát động phong trào nhân dân, địa phương nhận nuôi dưỡng gần 1.000 lượt thương binh qua điều trị nhưng chưa đủ sức chiến đấu, nhằm giải quyết quá tải trong các bệnh xá; đặc biệt có ấp nhận nuôi 20 thương binh, nhiều nhất các xã có vùng giải phóng rộng thuộc huyện Long Mỹ, Phụng Hiệp. Ngay trong những ngày kháng chiến ác liệt, ngành y tế đã tiến hành thực hiện chủ trương về y tế dự phòng; tích cực tuyên truyền phát động trong cán bộ, chiến sĩ và nhân dân về vệ sinh ăn uống, phòng chống dịch bệnh, tổ chức tiêm ngừa các bệnh thương hàn, đậu mùa, dịch tả... hướng dẫn dân làm mặt nạ (khẩu trang trùm phủ cả đầu) phòng chống địch rải chất độc da cam, bom hơi ngạt... Nhờ vậy mà trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, vùng nông thôn giải phóng ở Cần Thơ không có vụ dịch bệnh lớn nào xảy ra.

Cùng với tập hợp, sử dụng có hiệu quả đội ngũ cán bộ chuyên môn hiện có trong tỉnh, ngay những năm đầu kháng chiến chống Mỹ, Ban Dân y đã nhanh chóng thành lập khung huấn luyện, đào tạo bằng nhiều hình thức, phương pháp thích hợp và chỉ trong thời gian ngắn khắc phục tình trạng thiếu cán bộ. Ông Lê Triều Thơm, nguyên Chánh văn phòng Ban Dân y tỉnh, nhớ lại: “Hồi đó, do không có địa điểm cố định nên anh em thường gọi là “học trên lưng ngựa”. Tranh thủ sau những đợt hành quân hoặc những lúc giặc không ruồng bố ráp, mọi người tranh thủ học nghiệp vụ. Dù khó khăn, không có phòng lớp đàng hoàng nhưng anh em đều say sưa nghiên cứu học tập để điều trị tốt cho thương binh. Tôi tham gia học lớp y tá, được bồi dưỡng kiến thức và rèn luyện tay nghề làm được các thủ thuật lớn như cắt đoạn chi, nối ruột... nhằm cứu sống thương binh trong tình huống ngặt nghèo”. Trong 15 năm, Ban Dân y đã đào tạo 1.100 cứu thương, 190 cô đỡ, 400 y tá, 80 hộ sinh, 33 dược tá, 5 nha tá, 105 y sĩ, 10 dược sĩ trung học, 10 bác sĩ. Thực hiện nhiệm vụ khám và chữa bệnh cho hơn 295.000 lượt nhân dân, cán bộ, chiến sĩ; phần lớn là thương binh gần 19.000 trường hợp, đỡ đẻ 4.510 trường hợp, tiêm ngừa hơn 10.000 liều, châm cứu 5.200 người... Nhìn chung, lực lượng được đào tạo đều phát huy tốt, nhiều đồng chí trở thành cán bộ quản lý, có chuyên môn cao...

Sau ngày miền Nam giải phóng, phát huy truyền thống trong kháng chiến, ngành y tế nhanh chóng ổn định tổ chức, bộ máy từ tỉnh đến cơ sở, đưa mọi hoạt động từng bước vào nề nếp. Khi chiến tranh biên giới Tây Nam nổ ra, ngành y tế tỉnh tổ chức 1 bệnh viện dã chiến quy mô 200 giường tận biên giới Việt Nam – Campuchia (tỉnh An Giang) phục vụ bộ đội, nhân dân bị thương, bị bệnh từ chiến trường Campuchia chuyển về, đã cứu chữa hơn 1.000 thương bệnh binh. Song song đó, ngành khẩn trương đào tạo cán bộ để bổ sung cho mạng lưới, tiến hành thường xuyên công tác vệ sinh phòng bệnh, phòng chống dịch, tổ chức khám chữa bệnh, sản xuất thuốc, nâng cấp cơ sở vật chất và trang thiết bị, đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học, sáng kiến, sáng chế. Cuối năm 1998, ngành y tế tỉnh Cần Thơ được Bộ Y tế cấp giấy chứng nhận “ngành y tế Cần Thơ đạt 3 chỉ tiêu: 100% xã có bác sĩ, nữ hộ sinh; 100% ấp có cán bộ y tế”. Năm 2004, Cần Thơ trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, ngành y tế thành phố đã phát động nhiều phong trào thi đua xây dựng và phát triển ngành trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước như: mở rộng, nâng cấp mạng lưới y tế, quan tâm đến việc xây dựng hệ thống y tế cơ sở (có hơn 70% trạm y tế cấp xã đạt chuẩn quốc gia), làm tốt công tác y tế dự phòng, đầu tư một số cơ sở y tế chuyên sâu, kỹ thuật cao phục vụ việc khám và chữa bệnh cho nhân dân thành phố và vùng ĐBSCL...

Trải qua gần 50 năm xây dựng và trưởng thành, nối tiếp truyền thống vẻ vang của Ban Dân y Cần Thơ, lực lượng cán bộ ngành y tế thành phố Cần Thơ đang nỗ lực để hoàn thành tốt nhiệm vụ trong giai đoạn cách mạng mới, với nhiều thuận lợi nhưng cũng không ít khó khăn thách thức..., đòi hỏi ngành cần có đội ngũ cán bộ nhiệt tình, tâm huyết, hết lòng hết sức phục vụ nhân dân.

THANH THY