15/04/2019 - 09:31

Oi bức, nóng ruột vì nước! 

El Nino đang trở lại, oi bức hơn, nhưng nóng bức từng xảy ra nhiều năm rồi. Năm nay. dân Kiên Giang than nước không đủ, nhớt nhớt thế nào!  Xin hỗ trợ đồ trữ nước mưa để xài. Khu vực biển Tây thường lấy nước từ Tứ giác Long Xuyên, cái chính là mất vùng trữ nước nên mặn lấn sâu trong khi nước ngọt bị ô nhiễm. Phó Giáo sư Tiến sĩ (PGS TS) Lê Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu, cho biết.

Khô hạn năm 2016 luôn là nỗi ám ảnh. Ảnh: Ngọc Bích

Mặn xâm nhập

Hiện nay, nông dân ở khu vực giáp ranh tỉnh An Giang- Kiên Giang cho biết mực nước nhiều tuyến kênh xuống rất thấp. Theo dự báo của Ban Chỉ huy Phòng, chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn tỉnh An Giang, từ tháng 4 đến tháng 5-2019, độ mặn sẽ xâm nhập vào vùng giáp ranh giữa 2 tỉnh Kiên Giang - An Giang qua hệ thống kênh nhánh, cao nhất tại huyện Thoại Sơn, đi sâu vào các xã: Bình Thành, Thoại Giang, Vọng Thê và thị trấn Óc Eo. Tại huyện Tri Tôn, Vĩnh Gia, Vĩnh Phước, Lương An Trà, Ô Lâm và Tân Tuyến bị ảnh hưởng do xâm nhập mặn. An Giang dự phòng kinh phí 2,7 tỉ đồng để xây dựng khoảng 20 đập tạm ngăn mặn vào sâu các kênh nội đồng vùng giáp ranh với tỉnh Kiên Giang, bảo vệ 7.400ha lúa ở Thoại Sơn và Tri Tôn. Tỉnh dự phòng 48,7 tỉ đồng để xây dựng 22 công trình cấp nước sinh hoạt cho người dân khi hạn, mặn xảy ra.

ĐBSCL đối mặt với 2 thách thức lớn: Thứ nhất là những thay đổi về tính sẵn có tài nguyên nước (lũ lụt nhiều hơn, diễn biến phức tạp hơn, dòng chảy mùa khô ít hơn và xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng). Thứ hai là những thay đổi trong việc sử dụng nguồn nước nội tại đặt ra bài toán cho sản xuất nông nghiệp, tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững, đúng dự kiến của ông Gerardo van Halsema, chuyên gia người Hà Lan, cố vấn cho Ngân hàng Thế giới nghiên cứu các vấn đề về biến đổi khí hậu của vùng ĐBSCL.

Tại Hội thảo tham vấn xây dựng Dự án “Chuyển đổi Đồng bằng sông Cửu Long”, An Giang, mới đây, TS Lê Minh Nhật, Phó Vụ trưởng Vụ Kiểm soát an toàn thiên tai - Tổng cục Phòng, chống thiên tai thừa nhận tình trạng “đói phù sa” khiến xói lở bờ sông ở ĐBSCL ngày càng tăng cả về phạm vi và quy mô với 513 vị trí xói lở bờ sông, tổng chiều dài 520km.

ĐBSCL xây 23.687km đê bao thủy lợi, theo Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Riêng An Giang, Kiên Giang, Đồng Tháp, Long An có tới 17.128km đê bao để bảo vệ vùng trồng lúa. Trước đây, ông Gerardo van Halsema đã chứng minh doanh thu của nông dân khi trồng lúa 2 vụ là 2.600 USD/ha (tương đương 57 triệu đồng/ha), trừ chi phí (phân bón, thuốc trừ sâu, bơm) 810 USD/ha, tương đương 17,8 triệu đồng/ha, lợi nhuận còn lại là 1.790 USD/ha, tương đương 39,3 triệu đồng/ha. Nhưng khi trồng lúa 3 vụ được 15 năm, chi phí (phân bón, thuốc trừ sâu) lên tới 2.110 USD/ha, trong khi doanh thu là 3.450 USD/ha, lợi nhuận chỉ còn 1.340 USD/ha, tương đương 29 triệu đồng/ha.

Ông Gerardo van Halsema cảnh báo mối nguy về suy thoái môi trường, mất đệm nước để cung cấp nước sạch, kiểm soát mặn ở vùng ven biển. Hiện nay mọi thứ đang diễn ra đúng như cảnh báo.

Ước ao của nhà khoa học

“Bức xạ tia cực tím tăng lên thì nhiều hệ lụy khác sẽ tăng theo, khó khăn nhất là côn trùng thích ứng, biến đổi nhanh hơn động vật cao cấp. Nhưng chúng tôi không có đủ thiết bị theo dõi, nếu có cũng chỉ là quy mô nhỏ. Nguồn nhân lực tham gia các hoạt động nghiên cứu, cảnh báo chưa nhiều. Bản đồ số hóa theo dõi những biến động thời tiết, khí hậu để cảnh báo cho dân mình, cần lắm; Nhưng nếu được chia sẻ thì chỉ là vài hình ảnh thôi chứ không phải là bản đồ số, không thể “click” vô là có thông tin và phải mua, rất mắc tiền. Làm số hóa cũng mắc tiền, nhưng cái đó không khó bằng vướng pháp lý: Hoạt động nghiên cứu phát hiện vấn đề, làm quan trắc sẵn sàng chia sẻ cho cộng đồng nhưng lại thiếu thiết bị và nền tảng số hóa không đồng bộ… Nhiều bản đồ về đất chụp từ vệ tinh mua trong nước rất mắc, không hề dễ vì đó là tài liệu quốc gia, thậm chí được xem là “mật” phải có giấy phép. Đôi khi cũng có thể nhờ học trò, nhưng thông tin đó không ai chịu trách nhiệm, không có giá trị pháp lý” - PGS TS Lê Anh Tuấn cho biết.

Nhiều kênh rạch thiếu nước. Ảnh: Ngọc Bích

“Địa lý quốc gia làm những nội dung mang tính toàn cầu và chia sẻ một cách nhân văn, hình ảnh rõ nét hơn nhiều. Trong khi đó nhiều nước lớn làm vệ tinh theo dõi toàn cầu nhưng không chia sẻ. Người nghiên cứu khoa học và cảnh báo chỉ có cách tham gia các tổ chức quốc tế chuyên ngành hoặc tiếp cận các web, thí dụ dùng app tiếp cận windy.com để được chia sẻ”- PGS TS Lê Anh Tuấn nói.

Chuyển đổi từ 40 triệu USD

Trong khi chưa có động thái khởi động nguồn tài chính 1 tỉ USD để thực hiện Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ, các chuyên gia của Việt Nam đã “tranh thủ” được 40 triệu USD từ gói hỗ trợ 2 tỉ USD thuộc quỹ Khí hậu xanh (CGF) của Liên Hiệp Quốc.

“Ban vận động tài trợ đã xin cho ĐBSCL 40 triệu USD và riêng Campuchia được 30 triệu USD”, PGS TS Tuấn nói.

Bà Anjali Acharya, Chuyên viên cao cấp về môi trường của Ngân hàng Thế giới, cũng đã thông tin với báo giới về Dự án “Chuyển đổi Đồng bằng sông Cửu Long” như một tin vui.

 Biến đổi khí hậu, trong đó có những tác động của con người. Lần này, dự án tập trung vào các tỉnh vùng Đồng Tháp Mười (ĐTM) và Tứ giác Long Xuyên (TGLX) chứ không dàn trải như trước nữa. Ý nghĩa của dự án là liên kết vùng để giữ nước; Có Campuchia để giải quyết vấn đề nước xuyên biên giới.

Năm ngoái, Cần Thơ ngập sâu nhưng qua đợt đó, khô rất nhanh, không thể giữ nước lại được. Vĩnh Long đề nghị nhập vô ĐTM (một phần diện tích) vì ĐTM làm đê bao, gây ngập nặng ở Vĩnh Long.

Giữ nước vào mùa lũ thì phải tính lại đê bao, giảm diện tích 3 vụ lúa, bảo vệ sản xuất vùng đã liên kết. Vấn đề phức tạp ở chỗ, đã lỡ làm đê bao rồi thì làm sao? Nghị quyết số 120/NQ-CP ngày 17-11-2017 của Chính phủ về “Phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu” được diễn giải không được thô bạo vào thiên nhiên nhưng phải chủ động ứng phó biến đổi khí hậu nên có 2 xu hướng: Một là đầu tư lớn cho công trình cứng (chỉ để làm lúa); hoặc là chọn giải pháp mềm, ít tốn kém và thuận thiên, đa dạng hóa nông sản.

Giữ nước lại, tìm cách trữ đòi hỏi tính toán để nước tự chảy, không ngăn nước rồi xả lũ mà tìm cách giữ lại ở chỗ trũng. Nói vậy, nhưng vô thực tế còn nhiều chuyện khác. Có nơi trồng xoài rồi, sao dám phá đê. Việc chuyển đổi đụng chạm quy hoạch, không hề dễ dàng ngay khi nhận ra cái sai, theo PGS TS Tuấn.

Những vùng khác muốn chuyển đổi thì người dân hỏi trồng gì, bán ở đâu? Ai chịu trách nhiệm khi vướng mắc? Giải quyết  ra sao? Khâu sau thu hoạch chế biến theo chuỗi vẫn là câu hỏi lớn, quan trọng cực kỳ, nhưng chưa có câu trả lời thỏa đáng cho bước chuyển đổi. Khi không thể trả lời thì cứ đầu tư lớn cho công trình mới- cứng và tiếp tục trồng như cũ...

Hà Lan nóng ruột

Các tỉnh ven biển bỏ lúa, cái chính là có cách thay thế, cuộc chuyển đổi khá nhẹ nhàng Vùng ĐTM chọn cách trồng sen, lúa, nuôi cá thay vì chuyên canh lúa 3 vụ. Nhiều cuộc kết nối giao thương cho thấy: Đài Loan muốn nhập mỗi tuần 2 container hạt sen.

Vấn đề của ĐTM và TGLX là giải quyết điểm nghẽn: hiệu suất lao động. Đất đai ở đây có thể đưa máy móc vô, cần người trẻ, có trình độ quản lý nhưng thanh niên trai tráng đi hết chỉ còn lại người già. Bản thân nông dân cho con đi học cũng khuyên tìm việc ở trển đi, đừng về, còn cán bộ địa phương thì không theo kịp làn sóng công nghệ.

ĐTM, TGLX sẽ áp dụng mô hình công viên thực phẩm tích hợp như tư vấn của chuyên gia Hà Lan. TGLX nhiều đê bao hơn ĐTM, không nên đặt trọng tâm vào sen vì sen đặc biệt phù hợp với bùn ở vùng ĐTM. Nhưng cả hai sẽ làm giống nhau: Phải có doanh nghiệp đưa công nghệ vào và kéo sản phẩm giá trị tăng thêm ra khỏi vùng. Cách làm như doanh nghiệp Hà Lan làm Hasfarm rất thành công. Về lâu dài không đưa doanh nghiệp vô, không có khoa học kỹ thuật vô là thua, PGS TS Tuấn nhấn mạnh.

Các chuyên gia Hà Lan qua Sa Đéc xem có doanh nghiệp tư nhân nào nhảy vô lĩnh vực lai tạo hoa. Họ không có nhiều kinh nghiệm về hoa nhiệt đới nên hơi dè dặt, họ thấy khó hợp tác với doanh nghiệp tại chỗ vì đối tác có tiềm năng nhỏ quá. Họ cũng sợ kiểu nhân viên giao tới đâu làm tới đó, không biết nóng ruột và không biết phải làm gì.

Thay vì làm như lâu nay, mỗi tác nhân chuỗi mạnh ai nấy làm; các chuyên gia Hà Lan nói họ sẽ qua đây làm việc và tìm thị trường.

Châu Lan

Chia sẻ bài viết