Công nghệ chiếu xạ - một ứng dụng nổi bật của năng lượng nguyên tử đang dần khẳng định vai trò vô cùng quan trọng, giúp nông sản ĐBSCL vượt qua các tiêu chuẩn khắt khe về kiểm dịch thực vật, dư lượng vi sinh vật và thời gian bảo quản sau thu hoạch. Từ đó, nâng tầm giá trị và sức cạnh tranh của nông sản vùng châu thổ Cửu Long trên trường quốc tế.

"Giấy thông hành" xuất khẩu

Trong các ứng dụng của năng lượng nguyên tử phục vụ đời sống, công nghệ chiếu xạ (sử dụng tia Gamma, tia X hoặc chùm tia điện tử) nổi lên như một giải pháp ưu việt. Bản chất của công nghệ này là dùng năng lượng bức xạ ion hóa để xử lý nông sản trong một chu trình khép kín mà không làm tăng nhiệt độ đáng kể của sản phẩm, do đó không làm thay đổi hương vị, kết cấu hay hàm lượng dinh dưỡng cơ bản của nông sản. Đặc biệt, chiếu xạ thực phẩm, nông sản đã được chứng minh là an toàn, hiệu quả và được ứng dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Quy trình chiếu xạ hàng hóa tại Nhà máy chiếu xạ của Công ty Cổ phần Hạnh Nguyên Logistics. Ảnh: chụp màn hình từ clip của Công ty Cổ phần Hạnh Nguyên Logistics

Công nghệ chiếu xạ đáp ứng các tiêu chuẩn kiểm dịch khắt khe của thị trường xuất khẩu vì nhiều tác dụng hữu hiệu. Đầu tiên là đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm vì chiếu xạ tiêu diệt các vi sinh vật gây bệnh, vi khuẩn, nấm mốc và côn trùng có hại bám trên hoặc ẩn trong nông sản, ngăn ngừa nguy cơ ngộ độc thực phẩm cho người tiêu dùng. Công nghệ này kéo dài thời gian bảo quản và lưu trữ bằng cách làm chậm quá trình chín, nảy mầm hoặc hư hỏng tự nhiên, giúp nông sản giữ được độ tươi ngon lâu hơn để phục vụ cho việc vận chuyển đi xa. Đồng thời, giảm thiểu tối đa lượng nông sản bị hư hỏng, hao hụt trong quá trình phân phối, lưu kho và tiêu thụ trên thị trường.

Giải pháp phát triển cho ĐBSCL

Để ứng dụng năng lượng nguyên tử thực sự trở thành động lực thúc đẩy năng lực cạnh tranh, ĐBSCL cần giải quyết bài toán phát triển hạ tầng logistics và trung tâm chiếu xạ tại chỗ vì việc vận chuyển nông sản từ các tỉnh miền Tây lên các trung tâm chiếu xạ ở khu vực Đông Nam Bộ làm tăng chi phí logistics và ảnh hưởng phần nào đến độ tươi của sản phẩm. Song song đó, doanh nghiệp và nông dân cần tiếp tục tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình canh tác từ khâu làm đất, chăm sóc đến thu hoạch để đảm bảo sản phẩm đầu vào đạt tiêu chuẩn sạch, tạo tiền đề thuận lợi nhất cho quá trình xử lý bức xạ. Mặt khác, cần tiếp tục đàm phán ngoại giao thương mại để mở rộng danh mục nông sản ĐBSCL được phép chiếu xạ xuất khẩu sang nhiều thị trường mới, tận dụng tối đa các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới.

Theo bà Nguyễn Thị Thương Linh, Phó Giám đốc VCCI ĐBSCL, các cơ quan quản lý nhà nước cần quy hoạch, thu hút đầu tư chiếu xạ đạt chuẩn quốc tế ngay tại TP Cần Thơ; hỗ trợ doanh nghiệp đàm phán, làm đối tác với APHIS (Cục Kiểm tra Sức khỏe Động vật và Thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ), GACC (Tổng cục Hải quan Trung Quốc); mở rộng mạng lưới phòng kiểm nghiệm Cadimi, Vàng O, MRL được công nhận song phương nhằm tăng số lượng cơ sở xét nghiệm đủ tiêu chuẩn, đưa năng lực kiểm nghiệm đến gần vùng nguyên liệu, để kết quả kiểm tra được cả Việt Nam lẫn nước nhập khẩu chấp thuận.

Trong khi đó, TS Lưu Anh Tuyên, Trung tâm Hạt nhân TP Hồ Chí Minh, đề xuất mô hình ứng dụng kỹ thuật hạt nhân cho ĐBSCL. Trong mô hình, ngoài nghiên cứu và ứng dụng công nghệ chiếu xạ còn 4 hoạt động nổi bật khác, gồm: đồng vị và phân tích hạt nhân, tạo giống và đột biến, kiểm tra không phá hủy bằng CT/X-RAY kết hợp AI, đào tạo - hợp tác - chuyển giao. Mô hình được kỳ vọng nâng cao chất lượng và an toàn nông sản, mở rộng thị trường xuất khẩu bền vững, phát triển nông nghiệp xanh, thông minh…

Nỗ lực của Cần Thơ

Hiện cơ sở chiếu xạ công nghiệp trên địa bàn TP Cần Thơ có quy mô lớn trong khu vực, sử dụng nguồn Co-60 và Cs-137 phục vụ chiếu xạ thủy sản, nông sản và các sản phẩm chế biến từ thủy sản để xuất khẩu, với tổng hoạt độ phóng xạ khoảng 1.046,36 kCi. Đây là nền tảng thuận lợi để thành phố tiếp tục thúc đẩy ứng dụng công nghệ chiếu xạ trong kiểm dịch thực vật, kéo dài thời gian bảo quản, giảm tổn thất sau thu hoạch và hỗ trợ nông sản tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao. Trong đó, nhà máy chiếu xạ của Công ty Cổ phần Hạnh Nguyên Logistics có công suất chiếu xạ trung bình lên đến 500 tấn/ngày đêm, đáp ứng từ 50-70% nhu cầu của thị trường ĐBSCL.

TP Cần Thơ đã ban hành "Chương trình ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội thành phố thời kỳ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050" nhằm đẩy mạnh ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn thành phố, trong đó, quy định một số chính sách nhằm thúc đẩy, phát triển ứng dụng công nghệ chiếu xạ các sản phẩm nông nghiệp phục vụ xuất khẩu.

Theo lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ TP Cần Thơ, thành phố xác định trọng tâm là nâng cao năng lực quản lý, phát triển nguồn nhân lực, hoàn thiện cơ sở dữ liệu, tăng cường hợp tác với viện, trường và doanh nghiệp; đồng thời lựa chọn các mô hình ứng dụng có khả năng tạo ra hiệu quả thực tế, nhất là trong nâng cao chất lượng và năng lực cạnh tranh của nông sản xuất khẩu.

LỆ THU