4 trận thắng lớn tại vùng đất Tầm Vu, nay thuộc xã Thạnh Xuân, TP Cần Thơ, từ 1946 đến năm 1948 là trang sử vàng chói lọi của quân và dân ta trên chiến trường Khu 9. Trong đó có trận Tầm Vu 3 năm 1947 do Khu Bộ trưởng Huỳnh Phan Hộ chỉ huy. Cảm hứng từ chiến thắng oai hùng này, suốt đêm, nhạc sĩ Đắc Nhẫn viết nhạc, hôm sau đưa nhạc sĩ, ca sĩ Quốc Hương viết lời. Nhạc sĩ, ca sĩ Quốc Hương cũng là người đầu tiên biểu diễn bài hát “Tầm Vu”, chắp cánh cho bản hùng ca bay cao, bay xa, làm nhân dân cả nước nức lòng. Và những câu chuyện về bài hát đến nay vẫn được kể lại, để thế hệ sau thêm hiểu và tự hào về lịch sử, vùng đất và con người làm nên bản hùng ca.

Ông Nguyễn Văn Tấn kể về bản lời ca gốc của bài hát "Tầm Vu" đang trưng bày tại Khu Di tích Chiến thắng Tầm Vu. Ảnh: Lý Lộc

Sức sống "Tầm Vu"

Ông Nguyễn Văn Tấn, thuyết minh viên của Khu di tích Chiến thắng Tầm Vu cho biết, chỉ kể sơ sơ thôi thì bài này xưa nay có tới ít nhất 4 lời, phổ biến như: “Hùng thay, Tầm Vu, vang danh anh hùng nước Nam”; “Hùng thay Tầm Vu, đây đó, vang lừng chiến công”; “Hùng thay tầm vu vang danh oai vệ quốc quân”... và có một bản được mở đầu bằng lời kể về một vị tướng anh hùng: “Hùng thay Tầm Vu, vang danh oai Huỳnh tướng quân”. “Hồi trước trưng bày ở đây là bản có lời “vang danh anh hùng nước Nam”. Về sau, nhiều đoàn văn nghệ sĩ, trong đó có nhạc sĩ Phạm Tuyên về thăm di tích. Nhiều ý kiến cho rằng “Hùng thay Tầm Vu, vang danh oai Huỳnh tướng quân” là lời gốc do nhạc sĩ, ca sĩ Quốc Hương soạn trên nhạc của nhạc sĩ Đắc Nhẫn nên đề nghị đem bản gốc này trưng bày”, ông Tấn kể lại.

Sau lời kể, như có điều gì thôi thúc, ông Tấn mở điện thoại, bật bài hát và nhẩm ca theo. Giọng ca huyền thoại của cố Nghệ sĩ Nhân dân Quốc Hương vang lên giữa phòng trưng bày như tiếng đoàn hùng binh xung phong ra trận thuở nào. Ông kể, được cha dạy từng câu, ông thuộc nằm lòng bài hát này từ lúc còn thơ ấu. “Bây giờ, tui cũng thường ca bài này để giới thiệu, quảng bá khi du khách đến tham quan, đồng thời kể về chiến tích oai hùng của Huỳnh tướng quân. Nhiều người rất xúc động!”, người thuyết minh viên gắn bó gần 30 năm với di tích Tầm Vu bộc bạch.

Theo thông tin của Thư viện TP Cần Thơ, Huỳnh tướng quân tức Tướng Huỳnh Phan Hộ, tên thật là Phan Trọng Hộ, quê quán Ba Càng, Vĩnh Long. Năm 1947, sau trận Tầm Vu 3, ông hy sinh trong một trận đánh Pháp trên đường Phụng Hiệp đi Sóc Trăng.

Còn về năm ra đời bài hát này cũng có nhiều thông tin khác nhau. Trong một chương trình bình luận âm nhạc trước đây, nhạc sĩ Trương Quang Lục từng kể rằng nhạc sĩ Đắc Nhẫn sáng tác bài hát này vào năm 1947, khi ông phụ trách âm nhạc của Phòng chính trị Khu 9. Một số nguồn khác thì cho rằng bài hát ra đời năm 1948. Tuy nhiên, trong dòng chảy lịch sử, điều quan trọng hơn cả thời điểm sáng tác chính là giá trị bất biến của tác phẩm đối với âm nhạc cách mạng Việt Nam và trong lòng công chúng.

Niềm tự hào còn mãi

Nghệ nhân Ưu tú Minh Thơ (tên thật là Nguyễn Thanh Thế), ở phường Ô Môn, TP Cần Thơ, chia sẻ: “Tôi rất tự hào vùng đất Ô Môn có nhiều bậc nhân tài về văn nghệ. Thí dụ như Nhạc sĩ Đắc Nhẫn. Tôi nhớ ông viết nhạc "Tầm Vu" sau trận ta thắng lớn, oai danh khắp chiến trường”. Vậy rồi người nghệ nhân cao niên cảm hứng cất cao giọng hát “Hùng thay Tầm Vu...”. Mắt ông lấp lánh như có lửa. Ông như sống lại thời trai trẻ theo đoàn Văn công biểu diễn khắp các chiến trường để phục vụ nhân dân và chiến sĩ. Đó là một thời tiếng hát át tiếng bom.

Ở trung tâm phường Ô Môn bây giờ có một con đường được mang tên người nhạc sĩ tài hoa. Văn bản quyết định về việc đặt tên đường được ban hành năm 2012 kèm theo tiểu sử, ghi rằng: Nhạc sĩ Đắc Nhẫn tên thật là Phạm Đắc Nhẫn, sinh năm 1923 tại Thới Thạnh, huyện Ô Môn, tỉnh Cần Thơ (cũ). Thuở nhỏ, ông học đàn kìm với nhạc công Hai Cừ và học văn hóa với thân sinh của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, vị nhạc sĩ nổi tiếng cũng sinh ra và lớn lên ở Ô Môn.

Ông Ngô Minh Thi, Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Thể thao và Truyền thanh phường Ô Môn, TP Cần Thơ, khẳng định, ông cũng như người dân Ô Môn rất tự hào vì quê hương có nhiều nhạc sĩ tài danh như Lưu Hữu Phước, Trần Kiết Tường, Triều Dâng, Đắc Nhẫn. Trong đó, bài hát “Tầm Vu” của nhạc sĩ Đắc Nhẫn vừa như một tư liệu lịch sử, vừa truyền cho công chúng lòng tự hào về truyền thống đánh giặc giữ quê hương. Ông chia sẻ: “Xen lẫn niềm tự hào thì thế hệ sáng tác đi sau như tôi càng cố gắng phát huy, nối tiếp truyền thống âm nhạc của người đi trước. Sáng tác của chúng tôi chủ yếu ca ngợi truyền thống, bày tỏ tình yêu quê hương đất nước trong thời kỳ hội nhập và niềm tin về thời đại đất nước vươn mình”.

Sau năm 1954, nhạc sĩ Đắc Nhẫn cùng nhiều chiến sĩ, nhạc sĩ Nam Bộ tập kết ra Bắc và có thêm nhiều tác phẩm âm nhạc giá trị. Ông mất năm 1989 tại TP Hồ Chí Minh. Trong kho tàng trên 50 ca khúc và khối lượng lớn nhạc cho các vở cải lương để lại, “Tầm Vu” vẫn là một trong những dấu ấn đậm nét nhất của người nhạc sĩ tài hoa. Vượt lên ca từ, giai điệu, đó là tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc... thấm đẫm trong hồn đất và lòng người Cần Thơ bao thế hệ.

Thanh Nhã