Đầu tháng 4 -2008, tại Hội thảo “Liên kết dọc – Giải pháp cho phát triển thủy sản bền vững” diễn ra ở TP Cần Thơ, ông Nguyễn Hữu Dũng, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết: Vào năm 2006, một tổ chức của Đức đã lấy mẫu cá tra và nhiều loài cá nước ngọt khác đang được bày bán trên thị trường nước này để phân tích. Kết quả, sản phẩm phi lê cá tra sinh thái của Việt Nam có hàm lượng nước 79,9%, tương đương với nhiều loài cá nước ngọt của các nước khác.

Chế biến cá tra xuất khẩu ở Công ty cổ phần thủy sản Cafatex, tỉnh Hậu Giang. Ảnh: đỗ chí thiện

Theo ông Dũng, hàm lượng nước trong phi lê cá tra được cấp đông theo phương pháp “mạ băng” cao nhất cũng chỉ là 50%. Trên thực tế, trong 1 tấn cá tra phi lê xuất khẩu của Việt Nam hàm lượng nước từ 30-33% còn lại là cá. Nhưng trong cá vẫn còn... nước! Và tỷ lệ này được cảnh báo là đang tăng dần. Hiện nay, ở ĐBSCL, các doanh nghiệp đã nhập 30 máy làm tăng lượng nước trong phi lê cá. “Đây là chuyện ê ẩm nhất đối với con cá tra của Việt Nam. Mình tự hại mình bằng chính sản phẩm không đạt chất lượng trên thị trường thế giới”- ông Dũng bức xúc.

Trước tình trạng này, ngày 21-4-2008, Bộ NN&PTNT đã có Quyết định số 53/2008/QĐ-BNN về việc nghiêm cấm hành vi đưa nước, phụ gia giữ nước vào sản phẩm cá tươi đông lạnh. Theo đó, Bộ NN&PTNT nghiêm cấm hành vi đưa nước, phụ gia giữ nước (bơm, chích, ngâm, tẩm các chất thuộc nhóm phosphate và không thuộc nhóm phosphate) vào sản phẩm cá tươi đông lạnh nhằm gian lận thương mại về khối lượng và xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật hiện hành. Những doanh nghiệp đã lắp đặt thiết bị bơm dịch lỏng, phụ gia giữ nước trong phân xưởng chế biến cá phải báo cáo giải trình về lý do sử dụng thiết bị trước ngày 25-5. Nếu doanh nghiệp không giải thích được đầy đủ mục đích sử dụng thiết bị này theo quy trình công nghệ trong kế hoạch HACCP (tiêu chuẩn thực phẩm an toàn khi tiêu dùng) sẽ bị thu hồi quyết định công nhận cơ sở đạt tiêu chuẩn đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Đồng thời, Cục Quản lý chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản sẽ ngừng cấp chứng thư xuất khẩu sản phẩm cá tươi đông lạnh vào các thị trường yêu cầu chứng thư cho đến khi doanh nghiệp hoàn tất việc tháo dỡ thiết bị. Bộ NN&PTNT sẽ thông báo trên các phương tiện thông tin của ngành những doanh nghiệp vi phạm Quyết định này...

Cũng cần nói thêm, nhiều năm qua các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu sản phẩm cá tra Việt Nam đã có những cuộc bứt phá đáng nể. Nhưng cũng chính từ sự “tăng trưởng nóng” này đã phát sinh tình trạng gian lận thương mại, vi phạm những rào cản kỹ thuật, vệ sinh an toàn thực phẩm, ô nhiễm môi trường từ vùng nuôi..., khiến nghề nuôi và chế biến cá tra phát triển không bền vững. Đáng lưu ý nhất, theo thông tin từ ông Nguyễn Hữu Dũng, Phó Chủ tịch Thường trực VASEP: Tổ chức Hòa bình xanh (Greenpeace) đưa con cá tra của Việt Nam vào danh sách vàng. Tại Hà Lan, con cá tra cũng rơi vào tình cảnh tương tự. Ông Dũng giải thích, thị trường cá nước ngọt được chia làm 3 loại: Danh sách xanh gồm các loài cá không gây ô nhiễm môi trường, an toàn cho người tiêu dùng và được khuyến khích tiêu dùng. Danh sách màu đỏ gồm các loài cá được nuôi và chế biến không nhân đạo, hoặc nếu nuôi và chế biến nó sẽ ảnh hưởng xấu đến môi trường sinh thái: sản phẩm bị “cấm cửa” ở nhiều nước trên thế giới. Danh sách vàng gồm các loài cá được khuyến cáo là có thể chuyển qua danh mục màu đỏ nếu không được xử lý tốt, ngược lại có thể chuyển qua danh mục màu xanh.

Nhiều người hẳn chưa quên những cảnh báo, cấm vận từ thị trường Nga trong năm 2007 khiến con cá tra ở ĐBSCL cũng như cả nước một thời gian dài “điêu đứng”. Với tình hình như hiện nay, các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu sản phẩm cá tra phải tự cứu lấy mình. Cụ thể: phải chấm dứt tình trạng gian lận thương mại, hạn chế đến mức thấp nhất vi phạm những qui định về an toàn vệ sinh thực phẩm... Làm được như vậy mới mong sản phẩm cá tra xuất khẩu cũng như các sản phẩm xuất khẩu thủy sản khác có thể tồn tại được trong thời điểm yêu cầu kỹ thuật, rào cản thương mại ngày càng khắt khe, cạnh tranh ngày càng khốc liệt...

Hà Triều