Nước mắm Phú Quốc là sản phẩm đầu tiên của Việt Nam vừa được Liên minh châu Âu (EU) trao Chứng nhận Tên gọi xuất xứ được bảo hộ "Phú Quốc" tại 28 nước thành viên. Sự kiện này không chỉ nâng cao danh tiếng của sản phẩm, mà còn đặt ra thách thức lớn trong việc kiểm soát chất lượng sản phẩm và đưa thương hiệu nước mắm Phú Quốc ra thị trường thế giới.

Sản xuất nước mắm là nghề thủ công truyền thống lâu đời của cư dân huyện đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang, được hình thành cách đây hơn 200 năm. Nước mắm Phú Quốc từ lâu đã nổi tiếng bởi hương vị thơm ngon rất đặc trưng do sản xuất hoàn toàn bằng cá cơm được đánh bắt ở vùng biển Kiên Giang, Cà Mau, với bí quyết gia truyền của các nhà thùng trên đảo.

Bộ Công Thương và phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam trao Chứng nhận Tên gọi xuất xứ được bảo hộ “Phú Quốc” cho Hiệp hội Nước mắm Phú Quốc.

Từ cuối thế kỷ 19, dưới thời thuộc Pháp, nghề chế biến nước mắm ở Phú Quốc đã được người Pháp đưa vào quản lý khai thác với việc quy định sản xuất và buôn bán nước mắm Phú Quốc ở các nước Đông Dương. Trước năm 1945, ở Phú Quốc đã có gần 100 nhà thùng làm nước mắm, chủ yếu tập trung ở Dương Đông và Cửa Cạn; đồng thời, các nhà thùng cũng đã bán nước mắm sang Campuchia và Thái Lan. Càng về sau, nghề sản xuất nước mắm ở Phú Quốc càng phát triển, thương hiệu nước mắm Phú Quốc cũng được khách hàng ở nhiều nước trên thế giới biết đến và ưa chuộng. Khi chưa có quy định kiểm soát chất lượng, trung bình mỗi năm Phú Quốc sản xuất từ 5 triệu đến 6,5 triệu lít nước mắm, xuất khẩu từ 500 ngàn lít đến 1 triệu lít. Đặc biệt, từ khi nước mắm Phú Quốc được đăng bạ chỉ dẫn địa lý năm 2001 đến nay, sản lượng trung bình đạt từ 20 triệu đến 30 triệu lít và xuất 1,2 triệu lít mỗi năm đến các thị trường Mỹ, châu Âu và một số nước Đông Nam Á.

Tuy nhiên, hiện nay nghề sản xuất nước mắm ở Phú Quốc đang gặp phải tình trạng nguồn nguyên liệu cá cơm ngày càng giảm, giá cá cơm tăng, dẫn đến nguy cơ suy giảm sản lượng và chất lượng. Những năm 90 trở về trước, trong điều kiện nguồn nguyên liệu cá cơm dồi dào, mức độ và quy mô sản xuất nhỏ nên rất thuận tiện cho sản xuất nước mắm. Từ khi nước mắm Phú Quốc được đăng bạ chỉ dẫn địa lý thì nghề sản xuất nước mắm tăng 5 đến 6 lần cả về cơ sở sản xuất lẫn sản lượng nước mắm, dẫn đến khó khăn về nguyên liệu sản xuất. Từ đó, một số nhà thùng không tuân thủ quy trình sản xuất truyền thống, trộn cá tạp vào cá cơm để chế biến, làm giảm chất lượng nước mắm Phú Quốc.

Không chỉ đối mặt với nguy cơ suy giảm về số lượng và chất lượng, hiện nay nước mắm Phú Quốc còn gặp phải tình trạng làm nhái, làm giả thương hiệu. Bà Nguyễn Thị Tịnh, Chủ tịch Hiệp hội Nước mắm Phú Quốc cho biết, nước mắm Phú Quốc hầu hết phải bán cho các nhà đóng chai tại thành phố Hồ Chí Minh trước khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Trong khi việc đóng chai lại chưa được quản lý và kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ, nên tình trạng làm nhái, làm giả ngày càng tinh vi và phổ biến, làm cho sản phẩm nước mắm Phú Quốc truyền thống phải điêu đứng.

Đã có nhiều giải pháp đưa ra tại hội thảo do Bộ Công thương, UBND tỉnh Kiên Giang và phái đoàn EU tại Việt Nam vừa tổ chức, nhằm tránh nguy cơ suy giảm và mở rộng thị trường xuất khẩu nước mắm Phú Quốc: Quy hoạch, định hướng phát triển đảo Phú Quốc gắn với bảo tồn nghề sản xuất nước mắm truyền thống. Tăng cường quản lý việc đánh bắt hợp lý nguồn cá cơm cũng như quản lý chặt chẽ quy trình sản xuất nước mắm và cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý. Có chính sách hỗ trợ thực hiện quy trình khép kín từ khai thác cá cơm đến sản xuất nước mắm và phân phối sản phẩm, nhằm tự chủ trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm nước mắm Phú Quốc. Xây dựng khu trưng bày, bán các sản phẩm nước mắm Phú Quốc và liên kết với hiệp hội du lịch để quảng bá thương hiệu đến với du khách trong và ngoài nước. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra đối với các cơ sở sản xuất và các sản phẩm lưu thông trên thị thường để phát hiện và xử lý kịp thời các trường hợp sử dụng nhãn mác hàng hóa chỉ dẫn địa lý Phú Quốc bất hợp pháp...

Theo ông Mai Văn Huỳnh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Kiên Giang, việc EU chính thức bảo hộ Tên gọi xuất xứ "Phú Quốc" đánh dấu sự vươn lên của hàng hóa Việt Nam nói chung đối với thị trường thế giới. Vì đây là lần đầu tiên, một sản phẩm nghề truyền thống của Việt Nam được công nhận tại thị trường rộng lớn, giàu tiềm năng như châu Âu. Tuy nhiên, việc đạt được chứng nhận xuất xứ đã khó thì việc duy trì và giữ vững chứng nhận xuất xứ cho nước mắm Phú Quốc còn khó hơn nhiều. Vì vậy, việc sản xuất nước mắm tại Phú Quốc phải tuân thủ các quy định về kiểm soát chất lượng, hướng đến sản phẩm sản xuất ra phải sạch, an toàn cho người tiêu dùng, đáp ứng được yêu cầu của các thị trường khác nhau trên thế giới.

Bài, ảnh: MAI TƯỞNG