Các bác sĩ Bệnh viện cây ăn quả miền Nam (Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam) đang tư vấn cho nhà nông về bệnh trên cây ăn trái. Ảnh: KHÁNH TRUNG

ĐBSCL được mệnh danh là vựa lúa, vựa thủy sản, vựa trái cây lớn nhất của cả nước. Để đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hóa, các tỉnh, thành đã quy hoạch hàng loạt các khu, cụm công nghiệp nhằm thu hút đầu tư. Theo nhận định của các chuyên gia kinh tế, điều đó vẫn chưa vực dậy được vùng kinh tế đầy tiềm năng này. Trong khi đó, ĐBSCL đang đối mặt với vấn nạn ô nhiễm môi trường từ các khu, cụm công nghiệp và nền nông nghiệp phát triển thiếu tính bền vững. Do vậy, phát triển công nghệ cao (CNC) đang được xem là lựa chọn ưu tiên để giải quyết những thách thức mà ĐBSCL đang đối mặt.

THỰC LỰC TỪ “3 VỰA”

Các nhà khoa học cho rằng, xu hướng giá nông sản thế giới quy về giá cố định liên tục giảm tính trong thời gian gần đây. Trong khi đó, chi phí sản xuất trong nông nghiệp tăng liên tục. Việc phát triển nông nghiệp trên nền tảng thâm canh, giống mới cũng tạo ra nhiều vấn đề làm cho phát triển kém bền vững. Trong suốt 20 năm qua, ĐBSCL dựa vào tiềm năng sẵn có về nông nghiệp, nhưng vẫn chưa đưa được tỷ trọng cây lúa- màu kết hợp lên 7% (hiện chỉ đạt 4%), chăn nuôi mới đạt 10- 13% trong cơ cấu nông nghiệp (mục tiêu đặt ra là 15%)... Năm 2007, tổng sản lượng lúa toàn vùng đạt trên 18,4 triệu tấn; thủy hải sản 2 triệu tấn; xuất khẩu hơn 4,5 triệu tấn gạo (đạt giá trị 1,5 tỉ đồng), thủy sản 1 tỉ USD.

GS.TS Bùi Chí Bửu, Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật nông nghiệp miền Nam, nhận định: “ĐBSCL đang đứng trước thách thức lớn trong phát triển nông nghiệp, như: khả năng cạnh tranh kém, thu nhập trên nông hộ thấp, việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật có tác động xấu đến môi trường... Nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và nguồn vốn viện trợ phát triển chính thức (ODA) cho cả vùng rất nhỏ. Suất đầu tư cho nông nghiệp cao, vòng quay vốn chậm và nhiều rủi ro. Phần lớn các tỉnh, thành đang tập trung đầu tư cho công nghiệp”. Theo GS.TS Bùi Chí Bửu, để giải quyết những thách thức trên thì việc xây dựng nông nghiệp CNC là giải pháp tốt nhất hiện nay. Đây là phương tiện để thực hiện nội dung CNH-HĐH nông nghiệp nông thôn toàn vùng.

Đó là lĩnh vực nông nghiệp, còn công nghiệp, tốc độ tăng trưởng công nghiệp hàng năm cả vùng bình quân 18%. Mục tiêu đến năm 2010, ĐBSCL phấn đấu đạt giá trị sản xuất công nghiệp 127.430 tỉ đồng, nâng tỷ trọng khu vực công nghiệp- xây dựng chiếm 35-40% trong cơ cấu GDP, giá trị xuất khẩu đạt 6-7 tỉ USD. Hiện tại, ĐBSCL có khoảng 151 khu, cụm công nghiệp, nhưng tỷ lệ lấp đầy diện tích đất công nghiệp chỉ khoảng 33,5%, có khu chỉ đạt 5%. Song đến nay, toàn vùng mới đạt hơn 50% chỉ tiêu phấn đấu và công nghiệp vùng chủ yếu là công nghiệp chế biến và gia công. Các ngành công nghiệp kỹ thuật cao, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng, công nghiệp có giá trị gia tăng cao, công nghiệp phụ trợ... chưa phát triển. Hơn nữa, trên thực tế việc thu hút đầu tư vào các KCN ở ĐBSCL vẫn chưa đạt yêu cầu như mong muốn, nhưng tình trạng ô nhiễm môi trường đã ở mức báo động cao. Theo Vụ Kế hoạch - Bộ NN&PTNT, nguồn nước ven bờ sông Hậu bị ô nhiễm cấp độ 2, rạch Sang Trắng cấp 7, rạch Bò Ót (TP Cần Thơ) ô nhiễm cấp độ 4...

Theo tiến sĩ Võ Hùng Dũng, Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, Chi nhánh Cần Thơ, năm 2007, kinh tế toàn vùng đạt mức tăng trưởng trên 13%, trong đó nông nghiệp đóng góp 2,5% điểm tăng trưởng (chiếm hơn 19% mức tăng trưởng), công nghiệp 5,5% điểm (chiếm 41,6%), thương mại - dịch vụ hơn 5% (chiếm trên 39%). Với sự tập trung phát triển nông nghiệp dựa trên tiềm năng sẵn có trong nhiều thập niên qua làm cho ĐBSCL đang dần lạc hậu so với các vùng kinh tế khác. Nếu so sánh với 15 năm trước thì vị trí ĐBSCL đang giảm sút, vì trong thời gian dài ít chú trọng đến phát triển công nghệ và đào tạo nhân lực. Hiện nay, kết cấu hạ tầng ĐBSCL vẫn chưa đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế và CNC; lực lượng lao động dôi dư ở khu vực nông thôn còn rất lớn, trong khi nhiều nhà máy, doanh nghiệp khu công nghiệp lại thiếu lao động. Đây là khó khăn lớn đối với ĐBSCL để phát triển kinh tế dựa vào CNC thời gian tới.

CHỌN LỰA PHÁT TRIỂN...

ĐBSCL đang đối mặt với nhiều bất cập cả trong phát triển nông nghiệp và công nghiệp. Tại cuộc hội thảo “Định hướng CNC cho TP Cần Thơ và ĐBSCL” tổ chức cuối tháng 3- 2008 ở TP Cần Thơ, việc chọn lựa mô hình CNC còn nhiều tranh cãi. Các nhà khoa học cho rằng, phát triển CNC phải đáp ứng tiêu chí: đầu tư thấp, hiệu quả cao, kinh tế tăng trưởng bền vững, môi trường sạch.

Mặc dù nhu cầu phát triển kinh tế- xã hội dựa trên CNC và khu CNC của TP Cần Thơ và ĐBSCL ngày một gia tăng, nhưng hạn chế về: tiềm lực khoa học- công nghệ, vốn đầu tư cho công nghệ, chưa có cơ chế chính sách phù hợp và chưa có nhiều doanh nghiệp, nông dân giỏi. Thêm vào đó, việc qui hoạch khu CNC và định hướng phát triển CNC là 2 vấn đề đang làm “đau đầu” lãnh đạo các tỉnh, thành vùng ĐBSCL. Các nhà lãnh đạo lý giải: Qui hoạch khu CNC khá dễ dàng và trong tay của tỉnh. Chỉ cần tiến hành qui hoạch, giải tỏa bồi hoàn là có khu CNC. Nhưng làm thế nào để đưa CNC phù hợp với từng địa phương là chuyện không dễ dàng.

GS.TS Bùi Chí Bửu, Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam, nhận định: “Nông nghiệp CNC là sản xuất qui mô tập trung, sản phẩm hàng hóa lớn (đạt tiêu chuẩn quốc tế) và tiêu thụ nông sản tương đối an toàn. Nên chọn đối tượng để đầu tư, như: chăn nuôi kết hợp chế biến (giá trị gia tăng), thủy sản, hoa cắt cành, rau an toàn, trái cây đặc sản. Tuy nhiên, thị trường là yếu tố quyết định thành công và phải có doanh nghiệp giỏi, có sự hỗ trợ của Nhà nước, có nguồn nhân lực thích đáng, có kết cấu hạ tầng đáp ứng yêu cầu”. Theo GS.TS Bùi Chí Bửu, việc thành lập trang trại để làm CNC có triển vọng nhưng tính khả thi thấp. Bởi nông hộ chưa đủ mạnh để có thể tự tái sản xuất phát triển thành trang trại. Do đó, hướng tích cực là đổi mới tổ chức hợp tác xã (HTX). Phải xem HTX là tổ chức kinh tế phục vụ lợi ích, quyền lợi của nông dân, chứ không phải là tổ chức chính trị tập hợp, quản lý nông thôn. Bên cạnh đó, phải xây dựng khu nông nghiệp CNC với các tiểu khu có chức năng rõ ràng; phát triển theo hướng xã hội hóa từ thấp đến cao, khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia, nhà nước chỉ điều tiết bằng chính sách, pháp luật.

Hiện tại, một số tỉnh, thành trong khu vực ĐBSCL đã xây dựng định hướng phát triển CNC. Với lợi thế là trung tâm của vùng, cùng một số viện, trường đóng trên địa bàn, TP Cần Thơ đang tập trung đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo Nghị quyết 45 của Bộ Chính trị, TP Cần Thơ là trung tâm công nghiệp, thương mại- dịch vụ, khoa học- công nghệ, giáo dục- đào tạo... của vùng. Cần Thơ đang phấn đấu trở thành đô thị loại I trước năm 2010 và thành phố công nghiệp trước năm 2020. Mới đây, khẳng định tại hội thảo “Định hướng CNC cho TP Cần Thơ và ĐBSCL” đồng chí Nguyễn Tấn Quyên, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy TP Cần Thơ, cho rằng: “Con đường để Cần Thơ trở thành thành phố công nghiệp là đầu tư phát triển CNC. Từ đầu năm 2006, thành phố đã qui hoạch khu CNC và thành lập Ban chỉ đạo do một Phó Chủ tịch UBND thành phố làm Trưởng ban. Từ nay đến 2020, Cần Thơ sẽ tập trung phát triển CNC”. Hiện nay, nông nghiệp TP Cần Thơ đang phát huy khả năng tái sản xuất mở rộng với sự trợ giúp tích cực của công nghiệp và dịch vụ.

Hiện tại, CNC đã và đang ứng dụng trong nghiên cứu, sản xuất rau, hoa, quả ở nhiều địa phương, đơn vị vùng ĐBSCL. Viện nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam ứng dụng CNC trong chọn giống cây ăn quả chất lượng cao. Sử dụng công nghệ vi ghép và vi ghép lần hai kết hợp trong sản xuất cây giống có múi, với ứng dụng các kỹ thuật sinh học phân tử như PCR, RT-PCR, ELISA giám định bệnh do virus, like virus (Greening, Tristeza, khảm chuối...) gây ra. Ngoài ra, công nghệ này còn được ứng dụng vào sản xuất hạt giống các loại rau ăn quả như: cà chua, cà tím, các giống hoa nhiệt đới... có khả năng chống chịu các bệnh héo xanh. Tiến sĩ Nguyễn Minh Châu, Viện trưởng Viện nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam, cho biết: “Viện đang có những mô hình điểm để hướng dẫn nông dân trồng rau, hoa, quả theo hướng GAP. Ngoài ra, chúng tôi đang xây dựng mô hình sản xuất trái cây đạt tiêu chuẩn theo qui trình VietGAP, GLOBALGAP; qui trình chế biến sản phẩm bột hòa tan, nước ép từ những trái cây không đạt chất lượng ăn tươi. Hy vọng sẽ sớm cung cấp cho doanh nghiệp vùng ĐBSCL công thức chế biến này nhằm tận dụng tối đa nguồn nguyên liệu”. Hiện nay, Luật CNC đang được Bộ Khoa học và Công nghệ lấy ý kiến của các Bộ, ngành chức năng. Nếu được thông qua, Luật CNC sẽ tạo bước đột phá phát triển CNC của cả nước và tạo bước đột phá mới cho vùng ĐBSCL.

THU HÀ