Bài, ảnh: KHÁNH NAM 

Những năm gần đây, Việt Nam luôn được xếp vào top những nước có thị trường thương mại điện tử (TMĐT) phát triển nhanh nhất khu vực Đông Nam Á. Bên cạnh sự phát triển đó thì tình trạng hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ được rao bán tràn lan trên mạng internet, trên các nền tảng giao dịch trực tuyến đang là vấn đề nhức nhối của xã hội, ảnh hưởng đến quyền lợi của người tiêu dùng, môi trường đầu tư kinh doanh, gây thất thu ngân sách...

Khó kiểm soát

Đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số tập huấn nghiệp vụ về các vi phạm liên quan đến TMĐT cho các lực lượng chức năng 13 tỉnh, thành ĐBSCL được tổ chức mới đây tại TP Cần Thơ.

TMĐT đang trở thành thị trường mua bán hàng hóa lớn ở Việt Nam. Trên các sàn TMĐT như Shopee, Lazada, Tiki, Sendo và các mạng xã hội (Facebook, Zalo, Tik Tok)… người tiêu dùng gần như “mua gì cũng có”. Người tiêu dùng có thể mua từ những sản phẩm làm đẹp (mỹ phẩm, thực phẩm chức năng), tân dược, đông dược, thời trang, hàng gia dụng... Nhờ có sự hỗ trợ của các thiết bị thông minh, các kênh thanh toán đa dạng, người mua và người bán dễ dàng kết nối và thực hiện giao dịch mà không bị ảnh hưởng bởi khoảng cách địa lý.

Thống kê từ Bộ Công Thương, năm 2021, tổng bán lẻ hàng hóa trên môi trường mạng đạt từ 13,5-13,7 tỉ USD; năm 2022 trên 16 tỉ USD và dự báo đến năm 2025 là trên 38 tỉ USD; kéo theo đó là dịch vụ hậu cần, chuyển phát... phát triển mạnh. Theo thống kê, nhiều công ty chuyển phát lớn doanh thu từ mảng TMĐT chiếm 90-95%. Bên cạnh sự phát triển tích cực, tình trạng hàng giả, hàng kém chất lượng, hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ được rao bán tràn lan trên các sàn TMĐT, các trang mạng xã hội là vấn đề nhức nhối của xã hội, ảnh hưởng đến quyền lợi của người tiêu dùng, môi trường đầu tư kinh doanh, gây thất thu ngân sách...

Điều đáng quan tâm là với cùng 1 sản phẩm nhưng với mỗi gian hàng, kênh TMĐT lại chênh lệch khá lớn, ít thì vài trăm nghìn đồng, có mặt hàng giá trị cao chênh lệch lên đến tiền triệu. Tuy vậy, đã không ít sản phẩm sau khi nhận mới nhận thấy hàng có chất lượng khác xa so với quảng cáo. Bên cạnh đó, một số sàn TMĐT chưa chặt chẽ ở khâu kiểm soát, xác minh hàng hóa nên đã tạo kẽ hở cho hàng giả, hàng nhái “vào” sàn buôn bán.

Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), vẫn còn nhiều thách thức lớn trong quản lý kinh doanh lĩnh vực TMĐT như các chính sách và hành lang pháp lý của Việt Nam hiện vẫn còn sơ sài. Trong đó, có vấn đề quản lý và thu thuế phát sinh từ các giao dịch này vẫn là một vấn đề còn khá mới mẻ đối với các cơ quan nhà nước. Qua kiểm tra có 5 nhóm hành vi vi phạm phổ biến trong lĩnh vực TMĐT cho thấy, nhiều doanh nghiệp “không biết” là phải đăng ký và thông báo với cơ quan nhà nước có thẩm quyền; có những doanh nghiệp lớn cũng không nắm rõ quy định về giao kết hợp đồng trong kinh doanh TMĐT; việc minh bạch và công khai hóa những chính sách và quy định ở trên các website để thông tin cho người mua biết quyền và nghĩa vụ các bên còn hạn chế; vi phạm về khuyến mại trực tuyến, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng liên quan đến trách nhiệm của người bán như đổi, trả hàng, bảo hành, giao hàng không đúng gây ảnh hưởng tới quyền lợi người tiêu dùng. Cùng đó, các sàn giao dịch TMĐT còn hạn chế về cả ý thức và nhân lực để có thể kiểm soát và ngăn chặn những hành vi buôn bán không đúng quy định trên sàn của mình nên các vi phạm vẫn xảy ra.

Mặc dù quy định về kiểm tra, kiểm soát TMĐT đã có, song công tác triển khai ngoài thực tế còn gặp không ít khó khăn. Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực BCĐ 389/QG, chỉ rõ: Nguyên nhân có thể kể đến như một số cơ quan, lực lượng chức năng chưa thực sự vào cuộc; công tác phối hợp, chia sẻ thông tin chưa kịp thời, chưa hiệu quả; hệ thống pháp luật chưa điều chỉnh, hoàn thiện kịp thời so với yêu cầu thực tế nên hiệu quả đấu tranh còn hạn chế. Cùng đó, nguồn lực con người, trang thiết bị... chưa đáp ứng được yêu cầu triển khai nhiệm vụ trong tình hình mới; nhận thức, ý thức tuân thủ pháp luật của tổ chức, cá nhân kinh doanh và người tiêu dùng còn hạn chế...

Xử lý nghiêm

Theo BCĐ 389 TP Cần Thơ, 5 tháng 2023, các lực lượng chức năng của Ban chỉ đạo đã kiểm tra 6 vụ vi phạm lĩnh vực TMĐT; xử lý vi phạm hành chính 4 vụ, thu nộp ngân sách nhà nước 78 triệu đồng, về hành vi: không thông báo website TMĐT bán hàng với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền theo quy định; sử dụng biểu tượng đã thông báo để gắn lên website TMĐT bán hàng khi chưa được duyệt hoặc xác nhận thông báo của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định. Để  tăng cường công tác ngăn chặn chống hàng giả, hàng nhái, thúc đẩy TMĐT phát triển, ngày 25-1-2021, BCĐ 389/TP đã ban hành kế hoạch tăng cường chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả trong hoạt động TMĐT trên địa bàn TP Cần Thơ.

Nhằm tăng cường công tác chống hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong TMĐT, Bộ Công Thương xây dựng “Hệ thống quản lý và giải quyết phản ánh, khiếu nại, tranh chấp trực tuyến trong TMĐT”. Mục tiêu của Hệ thống nhằm chủ động phát hiện, đấu tranh ngăn chặn kịp thời, hiệu quả các hành vi cạnh tranh không lành mạnh trong TMĐT, tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Theo quy định tại điểm a khoản 6 Điều 63 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP ngày 26-8-2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt dộng thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, hành vi lừa đảo khách hàng trên website thương mại điện tử hoặc ứng dụng di động có thể bị xử phạt từ 40-50 triệu đồng, đồng thời đình chỉ hoạt động thương mại điện tử từ 6 tháng đến 12 tháng đối với hành vi vi phạm.

Tổng cục Quản lý thị trường (QLTT) đã xây dựng Kế hoạch đấu tranh, phòng chống hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ giai đoạn 2021-2025 (Kế hoạch 888). Trong đó, Tổng cục QLTT đặt mục tiêu cụ thể hàng năm để đấu tranh ở thương mại truyền thống và cả không gian TMĐT.

Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cũng đã có nhiều giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng TMĐT cũng như tăng cường quản lý, xử lý vi phạm, đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, hàng nhái trên môi trường TMĐT. Trong đó, tiếp tục thực hiện tốt vai trò đầu mối triển khai Quyết định số 645/QĐ-TTg ngày 15-5-2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2021-2025. Đồng thời, nghiên cứu, rà soát, hoàn thiện hạ tầng chính sách pháp luật cho TMĐT; tăng cường hoạt động quản lý, giám sát hàng hóa trên môi trường mạng, nhằm tạo niềm tin cho người tiêu dùng trong hoạt động mua sắm trực tuyến, bảo vệ các thương nhân, tổ chức kinh doanh lành mạnh và thúc đẩy TMĐT phát triển; triển khai các giải pháp phát triển TMĐT cho cộng đồng doanh nghiệp…

Theo các chuyên gia, quy định đã có, song việc kiểm tra hoạt động TMĐT gặp không ít khó khăn. Người bán hàng trên sàn giao dịch TMĐT tìm mọi cách lách qua bộ lọc của sàn. Một số người cố tình bán hàng cấm không đưa rõ hình ảnh sản phẩm, đưa tên khác hoặc tạo nhiều tài khoản khác nhau để bán hàng; mức phạt được đánh giá là quá nhẹ so với lợi nhuận thu được... những nguyên nhân trên đã không tạo ra sức răn đe đủ mạnh với đối tượng vi phạm.