Tác động mạnh mẽ của Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4, dịch COVID-19 làm xáo trộn và thay đổi các vấn đề liên quan đến việc làm, cung cầu lao động. Trong đó, việc phát triển nguồn nhân lực số đang là mối quan tâm của toàn xã hội. Bên cạnh những năng lực cốt lõi, nguồn nhân lực trong nền kinh tế số còn phải có năng lực đổi mới sáng tạo, sẵn sàng thích ứng với sự biến đổi nhanh chóng của công nghệ số.

Sinh viên Khoa Công nghệ, Trường Đại học Cần Thơ thực hành về tự động hóa trên các hệ thống, phần mềm được lập trình sẵn.

Số liệu công bố tại hội thảo “Chuyển đổi lao động và phát triển nguồn nhân lực số trong tiến trình CNH, HĐH đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” vừa diễn ra cho thấy, nguồn nhân lực của nước ta những năm qua được tăng cường cả về quy mô và chất lượng. Lực lượng lao động cả nước tăng từ 50,4 triệu người năm 2010 lên 56,2 triệu người năm 2020. Tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 40% năm 2010 tăng lên khoảng 65% năm 2020. Mặc dù có sự chuyển biến rõ nét, song phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao của nước ta còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh mới. Tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo còn lớn, chất lượng đào tạo thấp, cơ cấu ngành nghề chưa hợp lý và thiếu lao động có trình độ, năng lực, kỹ năng tay nghề cao.

Làn sóng cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư và gần đây là dịch COVID-19 tạo thay đổi lớn trong mô hình tăng trưởng kinh tế và ảnh hưởng mạnh mẽ đến cung cầu thị trường lao động. Ông Đỗ Ngọc An, Phó trưởng Ban Kinh tế Trung ương, nhấn mạnh: Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4 là nền tảng, điều kiện cơ bản để chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dựa vào tài nguyên, lao động chi phí thấp sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu, dựa trên kinh tế tri thức, kinh tế số và lao động có trình độ công nghệ cao. Đối với nền kinh tế dựa vào các ngành sử dụng nhiều lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên thiên nhiên, trình độ lao động hạn chế như nước ta, việc chuyển đổi lao động và phát triển nguồn nhân lực số mang lại cơ hội lẫn thách thức.

Bà Nguyễn Hồng Hà, đại diện lâm thời Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) tại Việt Nam, nhấn mạnh tỷ lệ lao động có kỹ năng cao của Việt Nam còn thấp hơn mức trung bình ASEAN. Trong khi đó, một số báo cáo của ILO cũng chỉ ra rằng Việt Nam là một trong những quốc gia sẽ chịu tác động mạnh của tự động hóa. “Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách trong chuyển đổi, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, bởi phương thức làm việc và kinh doanh đang thay đổi. Sự phát triển của công nghệ có thể khiến 6 triệu việc làm mất đi, nhưng thay vào đó có thêm 24 triệu việc làm mới, trong đó khoảng 18 triệu việc làm trong nền kinh tế xanh. Đặc biệt, nếu tăng gấp đôi đầu tư vào nền kinh tế chăm sóc (kinh tế hướng sâu vào dịch vụ, chất lượng sống con người, kinh tế tuần hoàn…) có thể tạo 269 triệu việc làm mới trong nền kinh tế này vào năm 2030” - bà Nguyễn Hồng Hà thông tin.

Theo PGS.TS Vũ Hải Quân, Giám đốc Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, tốc độ thay đổi công nghệ của cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4 diễn ra nhanh hơn so với 3 cuộc cách mạng trước, thay đổi theo số mũ, không còn theo tuyến tính như trước. Điều này làm ảnh hưởng rất lớn đến quá trình đào tạo nguồn nhân lực. Chúng ta phải giải quyết các tình huống chưa có tiền lệ khi xuất hiện hình thức giao tiếp mới với sự trợ giúp của công nghệ tiên tiến, như công nghệ 5G (giao tiếp mạng xã hội); trả lời câu hỏi phải chăng hành xử của con người đang bị ảnh hưởng bởi công nghệ... Những thách thức trên làm xuất hiện các vấn đề liên quan đến sự biến động của nghề nghiệp và vai trò của đại học; xác định đâu là kiến thức tối thiểu trong thế kỷ 21; liệu con người có đảo ngược được các quyết định của máy tính; sáng tạo và nuôi dưỡng sự sáng tạo…

Nhiều ý kiến cho rằng, vấn đề đặt ra hiện nay là Việt Nam phải nhanh chóng chuyển đổi và thích ứng, trong đó chú trọng phát triển kỹ năng và hoàn thiện hệ thống giáo dục nghề nghiệp hỗ trợ nền kinh tế số. Ông Hoàng Minh Sơn, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho biết: Chuyển đổi lao động phát triển nguồn nhân lực số là yêu cầu tất yếu và Việt Nam cần có sự thay đổi mạnh về cơ cấu, chất lượng, loại hình lao động, đặc biệt nguồn nhân lực số cần ưu tiên đầu tư để phát triển. Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ tiếp tục đổi mới tổ chức đào tạo, chất lượng đào tạo, đẩy mạnh kết nối cung cầu trong đào tạo để đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực trong nền kinh tế số.

Theo các chuyên gia, Việt Nam nhắc nhiều đến cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 nhưng đều mang tính tổng quát, chưa có sự phân tích rõ tác động đến từng ngành, từ đó đưa ra những khuyến cáo sát nhất cho lao động, việc làm. Bà Nguyễn Hồng Hà, nhấn mạnh: “Phát triển nguồn nhân lực số cần sự chung tay của tất cả các bên có liên quan bao gồm Chính phủ, người sử dụng lao động, người lao động và các tổ chức giáo dục nghề nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp cần đóng vai trò tích cực hơn thông qua việc trao quyền quyết định lớn hơn cho doanh nghiệp trong lập kế hoạch và triển khai đào tạo”. Mặt khác, trong cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4, người lao động cần phải thay đổi, trau dồi kiến thức để sẵn sàng đón nhận và ứng dụng công nghệ mới, tạo bước đột phá trong quá trình làm việc, cống hiến.

Bài, ảnh: MỸ THANH