TP Cần Thơ có diện tích canh tác lúa (3 vụ) hằng năm khoảng 236.600 ha, chiếm hơn 80% diện tích đất tự nhiên. Trong đó, khoảng 80% sản lượng lúa hàng hóa của Cần Thơ sản xuất là những giống lúa thơm đặc sản và lúa chất lượng cao, góp phần cải thiện thu nhập cho nông dân. Tuy nhiên, trên thực tế thành phố vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong khâu tổ chức liên kết sản xuất và tiêu thụ hàng hóa. Do đó, để đảm bảo lợi ích cho người nông dân, nâng cao giá trị sản phẩm, các ngành chức năng cần quan tâm tạo lập chuỗi liên kết bền vững từ sản xuất đến tiêu thụ...

Thu hoạch lúa tại huyện Vĩnh Thạnh.

Theo nhận định của các nhà khoa học, liên kết đóng vai trò quan trọng trong phát triển sản xuất hàng hóa, giúp tiết kiệm các nguồn lực nhờ giảm được chi phí cạnh tranh; tăng quy mô hoạt động nhằm đạt đến quy mô hiệu quả nhờ có sự phân công lao động xã hội và phân bố dân cư hợp lý. Đồng thời, tăng khả năng linh hoạt và phát huy thế mạnh của mỗi bên; tăng sức cạnh tranh và sử dụng tốt nguồn nhân lực nhờ sự phối hợp và giảm thiểu các loại rủi ro không đáng có nhờ cơ chế chia sẻ trách nhiệm, thông tin giữa các bên tham gia. Đối với ngành nông nghiệp, liên kết sản xuất chính là chìa khóa giúp phát triển nền nông nghiệp hiện đại, đảm bảo hài hòa lợi ích của các tác nhân tham gia chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp. Thời gian qua, cách tiếp cận mối liên kết giữa các bên được tuyên truyền và triển khai phổ biến là mô hình “Cánh đồng mẫu lớn”. Các mô hình hợp tác xã, câu lạc bộ sản xuất cũng là một trong những phương thức hiệu quả giúp cho người nông dân liên kết với nhau trong sản xuất nhằm tạo ra khối lượng lớn sản phẩm, có chất lượng và giá trị cao…

Thời gian qua, TP Cần Thơ triển khai thực hiện mô hình “Cánh đồng mẫu lớn” nhận được sự ủng hộ của bà con nông dân bởi hiệu quả kinh tế so với cánh đồng ngoài mô hình. Tuy nhiên, theo báo cáo của ngành nông nghiệp, ước tính tổng diện tích sản xuất lúa tham gia cánh đồng mẫu lớn năm 2014 của thành phố chiếm khoảng 16,5% tổng diện tích canh tác lúa. Huyện Thới Lai là một trong những huyện có diện tích sản xuất lúa chính của thành phố với khoảng 56.000ha/năm. Địa phương có nhiều nỗ lực xây dựng mối liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp, hiện tại có trên dưới 10 đơn vị tham gia bao tiêu, như: Công ty Cổ phần Gentraco, Công ty Cổ phần Nông sản Vinacam, Công ty Cổ phần Lương thực Sông Hậu… Tuy nhiên, năm 2013-2014 huyện chỉ huy động thực hiện được khoảng 27% diện tích tham gia cánh đồng lớn; diện tích hợp đồng bao tiêu sản phẩm của các công ty càng thấp. Năm 2013, diện tích bao tiêu sản phẩm khoảng 2.568ha chiếm khoảng 4,8% diện tích canh tác lúa và chiếm 17% tổng diện tích cánh đồng lớn; năm 2014 là 4.406ha chiếm khoảng 7,7% diện tích canh tác lúa và chiếm 28% tổng diện tích cánh đồng lớn. Huyện Vĩnh Thạnh có diện tích trồng lúa khoảng 64.699ha, trong năm 2013 huyện huy động thực hiện cánh đồng mẫu lớn với diện tích 8.537ha chiếm 13% tổng diện tích lúa. Mặc dù liên kết nông dân trong cánh đồng lớn đạt hiệu quả cao trong sản xuất và tiêu thụ, nhưng năm 2014, toàn huyện chỉ thực hiện xây dựng cánh đồng lớn trên diện tích 13.500ha chiếm tỷ lệ 20,8% tổng diện tích toàn huyện… Từ thực trạng trên cho thấy mô hình liên kết hộ nông dân trong sản xuất thông qua cánh đồng lớn ở Cần Thơ vẫn còn nhiều hạn chế. Đặc biệt, chưa thể hiện nhiều trong mối liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ sản phẩm hay mối liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp.

Phân tích những nguyên nhân tác động đến thực hiện mối liên kết nông hộ trong sản xuất và tiêu thụ lúa gạo của thành phố, Tiến sĩ Đoàn Mạnh Tường, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp - Viện Lúa ĐBSCL, cho biết: Diện tích canh tác của nông hộ còn manh mún, nhỏ lẻ thuộc sự quản lý của quá nhiều hộ nông dân, tinh thần liên kết hợp tác yếu ảnh hưởng khả năng liên kết hộ. Trình độ sản xuất của nông dân chưa đồng đều, một số ít hộ vẫn còn sản xuất theo kinh nghiệm chưa tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật sản xuất gây trở ngại liên kết hình thành vùng nguyên liệu đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp tiêu thụ lúa gạo trên địa bàn. Bên cạnh đó, lòng tin của nông dân khi tham gia liên kết nông hộ trong quá trình sản xuất và tiêu thụ lúa gạo hay tham gia cánh đồng lớn bị giảm bởi không tìm được đầu ra cho sản phẩm. Một bộ phận nông dân còn tâm lý ỷ lại, đòi hỏi chính sách từ nhà nước khi tham gia mô hình đã ảnh hưởng đến việc vận động các doanh nghiệp tham gia liên kết sản xuất cung ứng và tiêu thụ sản phẩm. Việc tuân thủ hợp đồng của nông dân cũng như công ty bao tiêu thực hiện chưa nghiêm túc, tình trạng phá vỡ hợp đồng thường xảy ra khi giá thị trường cao nông dân không bán cho công ty và ngược lại. Qua đó, giảm sự tin tưởng giữa người sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Và khi xảy ra mâu thuẫn trong thực hiện hợp đồng giữa nông dân và doanh nghiệp, chính quyền địa phương chưa có biện pháp hữu hiệu giải quyết…

Để thực hiện tốt liên kết nông dân trong quá trình sản xuất và tiêu thụ lúa gạo, các nhà khoa học khuyến nghị thành phố cần tập trung làm tốt công tác quy hoạch vùng sản xuất tập trung theo hướng chuyên canh lúa hàng hóa. Theo Tiến sĩ Đoàn Mạnh Tường, thành phố cần căn cứ vào nhu cầu thực tế của thị trường để đầu tư, lựa chọn những giống lúa có năng suất cao, chất lượng gạo ngon đưa vào gieo sạ đồng loạt, hoạch định được từng nhóm giống, loại gạo tiêu thụ trong thành phố, trong nước và phục vụ xuất khẩu. Đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn khoa học kỹ thuật, tổ chức hội nghị đầu bờ nâng cao nhận thức, thay đổi tư duy, cách nghĩ và cách làm, tính kỷ luật của nông dân khi tham gia liên kết. Khuyến khích hỗ trợ nông dân tham gia mô hình cánh đồng lớn, liên kết nông hộ trong sản xuất và tiêu thụ. Đồng thời, khuyến khích hỗ trợ đối với các doanh nghiệp thu mua nông sản của nông dân về vốn vay, mặt bằng sản xuất; ưu tiên phân bổ nguồn vốn cho các chương trình, hoạt động thực hiện liên kết “4 nhà”. Thành phố và các địa phương cần xây dựng chế tài thống nhất xử phạt nghiêm những đơn vị, cá nhân phá vỡ hợp đồng tiêu thụ nông sản; kiểm soát doanh nghiệp khi mua sản phẩm của nông dân góp phần tạo sự bền chặt trong mối liên kết “4 nhà” thúc đẩy sản xuất phát triển.

Xác định vai trò của các tổ chức, hội nông dân, Tiến sĩ Lê Quang Long, Trung tâm Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp - Viện Lúa ĐBSCL, cho rằng: Các tổ chức hội nông dân thực hiện mạnh mẽ vai trò hỗ trợ cho nông dân trong tổ chức sản xuất, cung cấp vốn và tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, củng cố xây dựng lại các tổ chức sản xuất, hợp tác xã. Xúc tiến thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã có khả năng ký kết hợp đồng tiêu thụ sản phẩm lúa gạo, cũng như kết nối nông dân với doanh nghiệp tiêu thụ lúa gạo…

Bài, ảnh: T. Trinh