Biến đổi khí hậu, dân số tăng nhanh, sức ép của công nghiệp hóa và thương mại toàn cầu... đang ảnh hưởng lớn đến phát triển của tất cả các nước trên thế giới và cả nước ta, trong đó có hệ lụy làm cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm môi trường. Đặc biệt, ĐBSCL đã và đang đối mặt với những thách thức trên. Để quản lý nguồn tài nguyên, khoáng sản dồi dào, đa dạng, Nhà nước đã xây dựng cũng như từng bước đổi mới và hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật, tổ chức bộ máy về quản lý tài nguyên và môi trường. Nhiều chương trình, dự án hợp tác trong và ngoài nước về quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường được thực hiện, mang lại kết quả nhất định cho vùng ĐBSCL nói riêng và cả nước nói chung.

Thời gian qua, trong khuôn khổ hợp tác Việt Nam – Cộng hòa Liên bang Đức, có nhiều dự án hỗ trợ vùng ĐBSCL quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Trong đó, Dự án WISDOM (2007-2014) đã tập hợp các đối tác Việt Nam và Đức từ các lĩnh vực khác nhau thực hiện các nghiên cứu tích hợp để phát triển giải pháp kỹ thuật trong quản lý nước và môi trường. Đồng thời, xây dựng một hệ thống thông tin liên quan đến nước cho ĐBSCL làm cơ sở cho việc chia sẻ thông tin và hỗ trợ quy hoạch. Chẳng hạn, phát triển công nghệ mới cho việc giám sát liên tục các thông số thủy văn từ năm 2009 trong lĩnh vực cảm biến từ xa thông qua phao và trạm đo vĩnh viễn; thực hiện điều hành mạng lưới đo chất lượng nước và thủy văn vùng ĐBSCL. Giám sát bề mặt đất dựa trên việc giám sát và mô hình hóa sự thay đổi hiện trạng sử dụng đất và chu kỳ lũ ở ĐBSCL sử dụng công nghệ radar của Đức. Dự án khảo sát chi tiết và phân tích về thể chế, khung pháp lý trong lĩnh vực nước cho ĐBSCL và Việt Nam. Hiệu chuẩn và xác định các tham số chất lượng nước từ viễn thám về độ đục, chất lơ lửng, chlorophyll cho toàn bộ khu vực ĐBSCL. Bên cạnh đó, thành lập mới các bản đồ về lúa, suy thoái rừng ngập mặn, sự phát triển lún đất và bề mặt không thấm cho mục đích quy hoạch vùng… TS. Patrick Leinenkugel, Trung tâm quan sát Không gian Đức, cho biết: Từ những thành tựu đạt được, tổ chức dự án WISDOM định hướng tương lai tiếp tục hợp tác nghiên cứu môi trường liên ngành cho vùng ĐBSCL, điều phối bởi Trung tâm. Với dự án AKIZ về "Chiến lược quản lý nước thải tổng hợp cho các khu công nghiệp", thuộc nhiệm vụ hợp tác quốc tế về khoa học công nghệ giữa Việt Nam và Cộng hòa Liên bang Đức, các chuyên gia tham gia dự án đã nghiên cứu các giải pháp công nghệ phục vụ xử lý nước thải tại Việt Nam và đề xuất các khung pháp lý trong xây dựng chiến lược quản lý nước thải, đảm bảo phát triển bền vững cho các khu công nghiệp triển khai từ năm 2010-2015. Dự án đã được triển khai thí điểm tại Khu công nghiệp Trà Nóc, TP Cần Thơ. Thông qua các mô hình xử lý thí điểm tại nhiều ngành công nghiệp khác nhau trong Khu công nghiệp Trà Nóc, các giải pháp công nghệ cao trong tiền xử lý nước thải, thu hồi năng lượng từ nước thải và tái tạo các nguyên liệu có giá trị được điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện địa phương. Các khía cạnh xã hội và sinh thái cũng được nghiên cứu. Các hoạt động nâng cao năng lực cho các bên liên quan và đối tác địa phương không chỉ hỗ trợ việc thực hiện AKIZ một cách bền vững mà còn giúp các nhà khai thác, nhà đầu tư, quản lý, các tổ chức tài chính cũng như các cơ quan lập pháp và giám sát có thể hưởng lợi từ dự án. Đây là công cụ hỗ trợ đắc lực để các địa phương tham khảo khi ra quyết định về chiến lược xử lý nước thải khu công nghiệp, góp phần bảo vệ môi trường.

Tháng 4-2016, Bộ Xây dựng tiến hành lấy ý kiến các tỉnh, thành trong khu vực ĐBSCL hoàn chỉnh Quy hoạch cấp nước vùng ĐBSCL đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Theo Quy hoạch cấp nước, đến năm 2030 sẽ xây dựng hệ thống cấp nước liên vùng kết hợp với các nhà máy nước hiện có và các nhà máy nước xây mới tại các tỉnh, đáp ứng cho 100% dân số khu vực nội thị và 90% dân số khu vực ngoại thị, 25% dân số nông thôn được cấp nước từ hệ thống cấp nước tập trung đô thị. Định hướng đến năm 2050, nguồn nước chính là nguồn nước mặt sông Tiền và sông Hậu; nghiên cứu sử dụng thêm các nguồn nước lợ, nước mưa. Từ đó, tiến tới thay thế các nhà máy nước ngầm tại các đô thị… Bên cạnh đó, giải quyết bài toán phát triển bền vững cho ĐBSCL, Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai chương trình cấp quốc gia "Khoa học và công nghệ phục vụ phát triển bền vững vùng ĐBSCL" (MDP) mời gọi các tổ chức, các nhà khoa học và công nghệ quốc tế cùng tham gia với các nhà khoa học Việt Nam. MDP là chương trình quốc gia bao gồm nhiều lĩnh vực khoa học và công nghệ, quy tụ trí tuệ khoa học từ nhiều nguồn khác nhau cho ĐBSCL. MDP mời gọi các đối tác, các nhà khoa học hợp tác trên nhiều lĩnh vực, trong đó, trước hết là lĩnh vực nước, môi trường và năng lượng. TS. Bùi Văn Quyền, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết: Sứ mệnh của MDP là xây dựng các luận cứ cho các quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội bền vững, như: sử dụng đất, nguồn nước, năng lượng, hạ tầng… Từ đó, nghiên cứu đề xuất các đề án tổng thể hạ tầng; giải pháp bảo vệ môi trường cho các ngành nông nghiệp, công nghiệp và đời sống người dân. Đồng thời, nghiên cứu đề xuất các giải pháp phòng, chống và thích ứng với lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn…

Có thể nói, để phát triển ĐBSCL bền vững, với sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lý, nhà khoa học trong và ngoài nước cần xây dựng một chương trình tổng thể cho vùng và cho từng địa phương phục vụ thích ứng, chống chịu có tính toán đến những tác động đang và sẽ xảy ra trong tương lai. Tuy nhiên, để mọi việc được thuận lợi, một việc không kém phần quan trọng là cần tổ chức nâng cao nhận thức của các tầng lớp nhân dân về biến đổi khí hậu, khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên hiệu quả, bảo vệ môi trường. Các chương trình hành động chỉ thành công mỗi khi được người dân ủng hộ và thực hiện một cách tự giác, có trách nhiệm.

L. Mẫn