Khoa học và công nghệ với vai trò là động lực cho phát triển kinh tế - xã hội. Kinh tế càng hội nhập sâu với thế giới, đổi mới công nghệ để nâng cao năng suất, chất lượng càng đòi hỏi bức thiết, thậm chí là sống còn để tăng khả năng cạnh tranh cho doanh nghiệp (DN). Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, DN Việt Nam vẫn lạc hậu và chậm đổi mới công nghệ so với các nước. Trước những cơ hội và thách thức mới trong nền kinh tế hội nhập sâu rộng như hiện nay, các DN cần xác định "năng suất, chất lượng" mới là chìa khóa thành công.

Để hỗ trợ cho các DN, đặc biệt là DN nhỏ và vừa đẩy mạnh đổi mới, ứng dụng khoa học công nghệ, Chính phủ triển khai nhiều chương trình, dự án. Theo đó, Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia đi vào hoạt động có ý nghĩa quan trọng đối với cộng đồng khoa học và các DN đang tìm kiếm các giải pháp đổi mới công nghệ nhằm phát triển sản phẩm mới, nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm và dịch vụ; nâng cao năng lực cạnh tranh của DN cũng như nền kinh tế. Năm 2011, Chính phủ phê duyệt Chương trình đổi mới công nghệ quốc gia đến năm 2020. Một trong những nội dung quan trọng là từ nay đến năm 2020 tăng cường hỗ trợ DN nhỏ và vừa ứng dụng công nghệ. Chương trình hỗ trợ 100% tổng kinh phí thực hiện các đề tài, dự án nghiên cứu đổi mới công nghệ. Hỗ trợ tối đa 50% tổng kinh phí đầu tư sản xuất sản phẩm theo công nghệ mới, công nghệ tiên tiến; đổi mới công nghệ, ứng dụng công nghệ.

Cán bộ phụ trách Dự án Đổi mới sáng tạo hướng đến người thu nhập thấp tư vấn cho đơn vị có nhu cầu tham gia Dự án tại TP Cần Thơ.

Dự án Đổi mới sáng tạo hướng đến người thu nhập thấp (Dự án VIIP), sử dụng vốn vay của Ngân hàng Thế giới (WB) với vốn đầu tư hơn 55 triệu USD thực hiện thời gian 5 năm (2013-2018), nhằm tăng cường năng lực cho Chính phủ Việt Nam trong xây dựng và triển khai chương trình đổi mới tại Việt Nam. Qua đó, tăng cường sự tham gia của các viện nghiên cứu, trường đại học và các DN, đặc biệt là các DN nhỏ và vừa trong nghiên cứu phát triển, nâng cấp, mở rộng quy mô, ứng dụng công nghệ và thương mại hóa sản phẩm hướng tới lợi ích của nhóm người nghèo, người thu nhập thấp. Dự án VIIP tập trung vào 3 lĩnh vực: nông nghiệp - thủy sản, y dược học cổ truyền, công nghệ thông tin và truyền thông. Đây là các nhóm lĩnh vực Việt Nam có thế mạnh phát triển từ nhiều năm qua nhưng chưa được khai thác hiệu quả.

Chương trình "Thúc đẩy kinh doanh sáng tạo" (Chương trình IBA) của Tổ chức Phát triển Hà Lan hỗ trợ các DN vừa và nhỏ có độ tuổi từ 1-7 năm trong lĩnh vực: nông nghiệp, năng lượng tái tạo, nước sạch, thủy sản, các ứng dụng công nghệ, sáng tạo liên quan. Các DN đảm bảo có tiềm năng phát triển mạnh, mô hình kinh doanh/chuỗi cung ứng của DN liên quan đến nhóm người thu nhập thấp. Ông Nguyễn Thanh Phát, Giám đốc Chương trình IBA, cho biết: Chương trình IBA hỗ trợ và thúc đẩy các DN kinh doanh sáng tạo như: khảo sát thị trường; phương án kinh doanh; phương án sử dụng vốn vay; cung cấp thông tin công nghệ, tư vấn hoàn thiện công nghệ, cung cấp; giới thiệu các chuyên gia tư vấn nước ngoài có kinh nghiệm và các kỹ năng kinh doanh sáng tạo để tăng cường khả năng sẵn sàng tiếp nhận các nguồn vốn tài trợ trong và ngoài nước. Thời gian qua, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với các dự án tổ chức hội thảo giới thiệu, kết nối dự án và doanh nghiệp tại nhiều địa phương.

Chính sách, dự án là vậy, song thực tế, đổi mới của DN lại diễn ra khá chậm chạp. Theo báo cáo của Cục Ứng dụng và Phát triển công nghệ, trong khoảng 300.000 DN tại Việt Nam, có đến 98% là DN vừa và nhỏ. Phần lớn, DN sử dụng công nghệ lạc hậu so với mức trung bình của thế giới 2-3 thế hệ. Tỷ lệ đầu tư đổi mới công nghệ của các DN Việt Nam chỉ đạt dưới 0,05% doanh thu. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng các DN chưa mặn mà với đổi mới công nghệ là: không có thông tin về công nghệ mới, khó khăn về vốn, mặt bằng sản xuất, trình độ quản lý thấp, thiếu nhân lực… Nguồn kinh phí cho đổi mới công nghệ chủ yếu là vốn tự có của các DN. Đây là một khó khăn lớn đối với các DN vừa và nhỏ khi họ không có tiềm lực tài chính đủ mạnh để thực hiện đổi mới phát triển công nghệ. Theo ý kiến của một số DN, trong chương trình hỗ trợ DN đổi mới công nghệ có quy định, DN được hỗ trợ phải tạo ra sản phẩm có giá trị tăng cao, có khả năng cạnh tranh với các sản phẩm cùng loại trên thị trường. Những chỉ tiêu này các DN không dễ chứng minh chỉ trong vài ngày hay vài tháng. Một sản phẩm muốn có sức cạnh tranh cao cần phải mất rất nhiều thời gian và cả sự may rủi. Do đó, các DN rất ngại tiếp cận nguồn vốn hỗ trợ của Nhà nước vì chưa dám chắc công nghệ mới có tạo ra được sản phẩm "thắng lớn" hay không?!

Hầu hết các DN đều cho rằng, đổi mới công nghệ là yếu tố quyết định đến chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất. Do đó, muốn tăng khả năng cạnh tranh của DN trên thị trường, đổi mới công nghệ là con đường không thể khác. Nhưng, do vốn đầu tư công nghệ lớn hơn nhiều chi phí sản xuất kinh doanh, nên nhiều DN vẫn chưa mặn mà với việc đổi mới công nghệ. Theo ý kiến của các địa phương, để khuyến khích đổi mới công nghệ trong DN nhỏ và vừa, các cơ quan chức năng cần tăng cường phổ biến thông tin về cơ chế, chính sách hỗ trợ. Đồng thời, nâng cao nhận thức của DN về sự cần thiết phải đổi mới công nghệ. Bên cạnh đó, các DN cần tăng cường liên kết với các trung tâm nghiên cứu, viện, trường… để được hỗ trợ đổi mới công nghệ sản xuất; góp phần nâng cao chất lượng, hạ giá thành sản phẩm, tạo ưu thế cạnh tranh trên thị trường. Nhiều DN cho rằng, Nhà nước cần thực thi các chính sách hỗ trợ DN nghiên cứu, đổi mới, ứng dụng công nghệ. Ông Phạm Hoàng Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất Máy nông nghiệp Hoàng Thắng, cho biết: Thời gian qua, có nhiều chính sách hỗ trợ các DN, đặc biệt là DN nhỏ và vừa trong lĩnh vực nghiên cứu, đổi mới, ứng dụng công nghệ. Tuy nhiên, thực tế các chính sách này khi triển khai vẫn còn một số khó khăn, vướng mắc. Do đó, DN rất mong cơ quan quản lý tháo gỡ những tồn tại, để DN tiếp cận các chính sách hỗ trợ, mạnh dạn đầu tư, đổi mới công nghệ…

Bài, ảnh: L. Mẫn