An sinh xã hội (ASXH) là một hình thức bảo trợ mà xã hội (gồm Nhà nước và cộng đồng) dành cho người dân thông qua nhiều biện pháp (bảo hiểm xã hội, cứu trợ xã hội, ưu đãi xã hội) không chỉ giúp các cá nhân tự phòng ngừa mà còn có thể vượt qua những khó khăn gặp phải từ suy giảm nguồn thu nhập, mất việc, ốm đau, thai sản, thương tật và những rủi ro khác,.... Trong điều kiện kinh tế thị trường (KTTT) định hướng XHCN và hội nhập quốc tế của VN hiện nay thì ASXH có vai trò rất to lớn trong khắc phục sự phân hóa, tăng cường liên kết và đảm bảo ổn định chính trị - xã hội. Đây cũng là vấn đề được nêu ra tại nhiều cuộc hội thảo ở nhiều cấp, nhiều ngành nhằm tìm hiểu thực tiễn, giải quyết những vướng mắc, hướng tới xây dựng một hệ thống ASXH đồng bộ, vì mục tiêu phát triển con người. Sau đây là ý kiến của các nhà khoa học, lãnh đạo các ngành, đơn vị tại Hội thảo “Chính sách, pháp luật về ASXH ở VN hiện nay” do Viện Nhà nước và pháp luật phối hợp với Viện KAS (Cộng hòa Liên Bang Đức - tại VN) vừa tổ chức tại TP Cần Thơ trong hai ngày 22 và 23-4-2010.

* Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hữu Nghị, Viện Nhà nước và pháp luật:
ĐỂ NGƯỜI NGHÈO, ĐỐI TƯỢNG BẢO TRỢ BỚT THIỆT THÒI

- Chính sách, pháp luật về ASXH có cùng mục tiêu ổn định chính trị, an toàn xã hội. Tuy chúng không tạo ra nguồn thu nhập trực tiếp cho ngân sách Nhà nước như các hoạt động kinh tế khác, nhưng hiệu quả của hệ thống ASXH là tạo ra sự ổn định, phát triển bền vững của xã hội. VN đang quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, hội nhập với các nền kinh tế thế giới, thì công bằng và bình đẳng được coi là vấn đề cốt lõi. Tuy nhiên, bản thân nền KTTT cũng gây ra những vấn đề xã hội bức xúc, như một bộ phận dân cư, người lao động (NLĐ) rơi vào tình trạng khó khăn trong cuộc sống, ảnh hưởng đến sự công bằng và bình đẳng xã hội. Sự xóa bỏ bao cấp và sự giảm dần bao cấp của Nhà nước về các dịch vụ xã hội cơ bản trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế làm cho người nghèo, đối tượng bảo trợ xã hội (BTXH) thiệt thòi hơn, nhất là vấn đề tìm kiếm việc làm, nhà ở, nguồn vốn cho hoạt động sản xuất kinh doanh,... dẫn đến chi tiêu lớn hơn thu nhập. Thực tiễn những năm qua cho thấy, hậu quả của khủng hoảng kinh tế, biến động bất lợi của KTTT, thiên tai, mất mùa thì người nghèo, đối tượng BTXH phải gánh chịu trước hết; còn với những thành tựu tiến bộ của khoa học kỹ thuật, tăng trưởng kinh tế thì người nghèo, đối tượng BTXH lại thụ hưởng sau. Vì thế cần nâng cao vai trò ASXH trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ở VN, với chiến lược tổng thể ASXH quốc gia. Tuy nhiên cũng cần lưu ý một số nguyên tắc chung khi ban hành các chính sách, pháp luật ASXH từ kinh nghiệm của nhiều nước. Đó là nguyên tắc đoàn kết, lấy số đông phòng ngừa rủi ro cho toàn xã hội. Số người tham gia càng lớn, tần suất rủi ro xảy ra với mỗi cá nhân càng ít, mức bù đắp khi bị rủi ro càng cao. Phạm vi bao phủ hay số người tham gia càng rộng thì qui mô tài chính của Quỹ ASXH càng nâng cao, giảm chi phí quản lý. Đồng thời, thực hiện nguyên tắc bắt buộc bảo hiểm; nguyên tắc thống nhất giữa quyền lợi và nghĩa vụ, có đóng góp mới được thụ hưởng, tỷ lệ đóng góp càng cao thì tỷ lệ thụ hưởng càng cao (quỹ BHXH, BHYT và trợ giúp xã hội); nguyên tắc xã hội hóa việc phục vụ ASXH theo xu hướng phát triển mạnh dịch vụ công về ASXH. Thông qua đó, thiết lập mối quan hệ hài hòa trong xã hội. NLĐ trong điều kiện có sức lao động, có được cuộc sống bình thường nhờ thu nhập của mình, khi về già có tiền lương hưu. Trong bối cảnh biến động của cạnh tranh, DN bị phá sản, người thất nghiệp có tiền lương nhờ bảo hiểm thất nghiệp (BHTN); người khó khăn cơ nhỡ, hoàn cảnh đặc biệt,... có được khoản trợ cấp đặc biệt. Như thế, sẽ góp phần tạo sự ổn định và bình đẳng xã hội, để người nghèo, đối tượng BTXH bớt thiệt thòi.

* Lê Quyết Thắng, Trưởng ban Thanh tra - Pháp chế BHXH-VN:
XỬ LÝ NGHIÊM VIỆC DN NỢ BẢO HIỂM XÃ HỘI

Để phù hợp với điều kiện KT-XH của đất nước, đáp ứng yêu cầu không ngừng cải thiện đời sống của CBCC, NLĐ, trước đây chỉ có BHXH bắt buộc, hiện nay có thêm BHXH tự nguyện, BHTN. Đối tượng tham gia và thụ hưởng BHXH cũng theo đó mở rộng: lúc đầu chỉ có CBCC trong biên chế Nhà nước, nay áp dụng đối với mọi DN có 10 lao động trở lên và tất cả NLĐ có hợp đồng từ 3 tháng trở lên. Vì thế, số người tham gia và số thu BHXH tăng nhanh. Đến cuối năm 2009, đã có 9,1 triệu người tham gia BHXH bắt buộc, tăng gấp 3,2 lần so với năm 1995. Và tuy mới thực hiện nhưng đến đầu năm 2010 đã có gần 6 triệu người tham gia BHTN, hơn 35.000 người tham gia BHXH tự nguyện, tăng chủ yếu ở khu vực ngoài quốc doanh, DN có vốn đầu tư nước ngoài. Số thu BH tăng từ 778 tỉ đồng (năm 1995) lên 53.000 tỉ đồng (năm 2009), gấp 68 lần. Quỹ BHXH hoạt động độc lập với ngân sách Nhà nước, đã giải quyết kịp thời, chi trả đúng chế độ, chính sách cho NLĐ, không còn hiện tượng chậm lương hưu như trước. Từ năm 1995 đến năm 2009, đã có 1,2 triệu người hưởng BHXH hàng tháng; 2,9 triệu người hưởng BHXH một lần; 25,1 triệu lượt người hưởng chế độ ốm đau, thai sản. Và trong thời gian này, BHXH đã thực hiện chi trả gần 300.000 tỉ đồng, bình quân mỗi năm chi trả gần 20.000 tỉ đồng (riêng năm 2009, đã chi trả 55.724 tỉ đồng). Tuy nhiên, thực tế vẫn còn một số đông người sử dụng lao động và NLĐ chưa thấy hết quyền lợi và trách nhiệm tham gia BHXH. Đến hết năm 2009, số nợ BHXH của các đơn vị, DN trong cả nước hơn 2.000 tỉ đồng, bằng 4,8% số phải thu. Nhiều hành vi vi phạm đóng BHXH được phát hiện nhưng xử lý theo Nghị định 135/2007/NĐ-CP chưa đủ sức răn đe, ảnh hưởng đến quyền lợi của NLĐ và thực tế có rất nhiều NLĐ rơi vào tình cảnh khó khăn, bế tắc vì bị chiếm dụng tiền BHXH. Vì sao số DN nợ BHXH ngày càng tăng? Bởi mức phạt hành chính còn thấp, chưa bằng với số lãi đóng chậm BHXH, do đó DN cố tình chây ỳ mà cơ quan chức năng khi thực hiện khởi kiện gặp nhiều vướng mắc. Vì vậy, cần đẩy mạnh hơn nữa công tác tuyên truyền, vận động, với sự tham gia của cả hệ thống chính trị; nâng mức xử phạt hành chính, nâng cao hiệu quả các biện pháp răn đe, xử lý nghiêm việc DN cố tình chiếm dụng tiền BHXH, để bảo vệ tốt quyền lợi cho NLĐ, giảm gánh nặng xã hội.

* Bà Võ Thị Thanh Nga, Phó Giám đốc Sở LĐ-TB&XH TP Cần Thơ
ĐẨY MẠNH XÃ HỘI HÓA ASXH, KHÔNG ĐỂ SÓT ĐỐI TƯỢNG

Hiện nay, TP Cần Thơ đang thực hiện 9 chương trình chăm lo cho các đối tượng nghèo, hoàn cảnh khó khăn, dân tộc thiểu số, trẻ mồ côi, người tàn tật, tâm thần, đối tượng BTXH,... với các hình thức trợ cấp thường xuyên, đột xuất, chăm sóc BHYT, học hành, trợ giúp pháp lý, đầu tư xây trường, làm đường, trạm xá, hỗ trợ điện thắp sáng, nước sạch, học nghề, khuyến nông, khuyến ngư, tạo điều kiện cho người dân được hưởng các phúc lợi xã hội ngày một tốt hơn. Trong năm 2009, đã có 96.000 lượt hộ được vay trên 730 tỉ đồng; hàng năm có khoảng 3.500 đối tượng được học nghề ngắn hạn. Bằng nguồn vận động “Quỹ vì người nghèo, đã có 930 hộ được hỗ trợ cất nhà, 28 hộ sửa nhà, với tổng số tiền trên 14 tỉ đồng; 3 dự án nhà ở cho HS, SV được Chính phủ chấp thuận, với kinh phí hỗ trợ 60 tỉ đồng; đảm bảo chính sách miễn giảm các khoản đóng góp cho đối tượng chính sách (người dân tộc nghèo); trợ cấp cho người có công, đối tượng BTXH, tạo việc làm cho lao động vùng bị qui hoạch, giải tỏa,... Nhờ đó, nhiều người vươn lên thoát nghèo, phấn đấu vượt qua khó khăn (đã giảm 1,43% hộ nghèo trong năm 2009). Tuy nhiên, hiện nay việc thực hiện một số chính sách còn nhiều khó khăn như Quyết định 74/2008/QĐ-TTg của Chính phủ về mức hỗ trợ đất ở, đất sản xuất, nhà ở cho NLĐ có thu nhập thấp chưa được TP Cần Thơ triển khai, vì mức hỗ trợ quá thấp so với thực tế (không thể mua được đất ở hay đất sản xuất với mức hỗ trợ 10 triệu đồng/hộ) nên chúng tôi đã đề xuất nâng mức hỗ trợ này lên. Thời gian tới, với sự tích cực hưởng ứng của cộng đồng, Cần Thơ tiếp tục đẩy mạnh xã hội hóa việc thực hiện ASXH để ngày càng đạt hiệu quả cao, hướng tới mục tiêu công bằng trong các chính sách hỗ trợ, không bỏ sót đối tượng, trợ giúp cho nhiều người vượt khó khăn, thoát nghèo bền vững...

* Ông Amos Helms, Trưởng Văn phòng đại diện Viện Konrad Adenauer Stiftung (gọi tắt là Viện KAS) Cộng Hòa Liên Bang Đức, tại VN:
KHÔNG THỂ ĐẶT HẾT GÁNH NẶNG ASXH TRÊN VAI NHÀ NƯỚC

Viện KAS có văn phòng đại diện tại VN từ năm 1993, đã cùng phối hợp với Viện Nhà nước và pháp luật tổ chức nhiều cuộc hội thảo tại VN với các chủ đề liên quan đến vai trò của pháp luật, của Nhà nước dưới nhiều góc độ xã hội, chủ yếu là đối thoại trực tiếp, để qua đó tìm hiểu, học hỏi thêm kinh nghiệm. Hội thảo “Chính sách, pháp luật về ASXH ở VN hiện nay” vừa được tổ chức trong tháng 4-2010 ở hai nơi: Hà Nội và TP Cần Thơ. Chính sách ASXH ở VN đang phát triển trong một bối cảnh mới và chắc chắn Nhà nước không thể bao cấp như trước kia. ASXH dựa trên cơ sở chia sẻ trách nhiệm và thực hiện công bằng xã hội, được thực hiện dưới nhiều hình thức. ASXH là phương thức quan trọng để Nhà nước thực hiện chính sách xã hội nhằm ổn định và phát triển, trợ giúp những người gặp khó khăn, thiên tai, sự cố,... với mục tiêu phòng tránh chủ động và bảo vệ, cân bằng các nhu cầu khác nhau để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Chúng ta khẳng định vai trò, trách nhiệm của Nhà nước hết sức quan trọng nhưng phải thấy được trách nhiệm của xã hội, của cộng đồng. Dù là một quốc gia giàu có nhất trên thế giới cũng không thể tự đảm đương gánh nặng ASXH mà phải có sự chia sẻ của cộng đồng, sự tham gia rộng rãi của nhiều người. Không nên điều gì cũng trông chờ vào Nhà nước. Những vấn đề vướng mắc về ASXH của VN đang gặp phải thì Đức cũng đã trải qua và vẫn tiếp tục xem xét, bổ sung để thực hiện tốt hơn. VN muốn xây dựng hệ thống ASXH đồng bộ thì pháp luật VN phải thống nhất, tránh chồng chéo, quan tâm cải cách hành chính và phải thực hiện tốt cơ chế kiểm tra, thực thi pháp luật.

LAN HƯƠNG (thực hiện)