Trước nguy cơ thiếu nước trong mùa cạn sắp tới, giới chuyên gia khuyến cáo các địa phương cần chuyển từ ứng phó sang chủ động xây dựng kịch bản và phân bổ nguồn nước phù hợp với đặc điểm từng lưu vực.

Nhiều kênh rạch nội đồng Cần Thơ bị khô hạn do nắng nóng kéo dài. (Ảnh: Duy Khương/TTXVN)

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, El Nino (hiện tượng lớp nước biển bề mặt ở vùng xích đạo trung tâm và Đông Thái Bình Dương nóng lên dị thường) đang ở ngưỡng mạnh và gần như chắc chắn duy trì ở mức mạnh đến rất mạnh trong những tháng cuối năm 2026. Đáng lưu ý, hiện tượng này có thể kéo theo nền nhiệt cao, mưa thiếu hụt, hạn hán, trong khi khoảng 60% lượng nước mặt của Việt Nam có nguồn gốc từ ngoài lãnh thổ.

Trước nguy cơ thiếu nước gia tăng trong mùa cạn sắp tới, giới chuyên gia, cơ quan quản lý khuyến cáo các địa phương cần chuyển từ ứng phó khi thiếu nước sang chủ động xây dựng kịch bản và phân bổ nguồn nước phù hợp với đặc điểm từng lưu vực, từng vùng và từng nhu cầu sử dụng.

Nguồn nước đối mặt ba thách thức lớn

Theo ông Ngô Mạnh Hà - Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, Việt Nam có nguồn nước mặt tương đối dồi dào với 3.450 sông, suối có chiều dài từ 10 km trở lên. Tổng lượng dòng chảy hằng năm khoảng 844 tỷ m³, chủ yếu tại 13 lưu vực sông lớn.

Tuy vậy, nguồn nước các lưu vực sông phân bố không đều theo không gian và thời gian. Đáng lưu ý, 5/13 lưu vực phụ thuộc vào nguồn nước từ ngoài biên giới. Từ tháng 5/2026, nguồn nước trên đa số các sông, suối đã bắt đầu chịu ảnh hưởng của El Nino và có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm.

Báo cáo mới đây về nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do El Nino 2026-2027 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy hiện tượng này có thể đe dọa, gây hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng tại khu vực Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và đồng bằng sông Cửu Long ngay trong mùa khô 2026-2027.

Ông Nguyễn Xuân Hiển - Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (Cục Khí tượng Thủy văn), cũng chỉ ra thách thức đối với Việt Nam khi nguồn nước phân bố không đồng đều giữa các vùng và các mùa, đồng thời phụ thuộc đáng kể vào nguồn nước từ ngoài lãnh thổ.

Đơn cử, lưu vực sông Hồng có hệ thống hồ chứa tương đối hoàn chỉnh, tạo điều kiện chủ động hơn trong điều tiết nguồn nước, trong khi Đồng bằng sông Cửu Long phụ thuộc lớn vào dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong. Đáng chú ý, lượng mưa mùa khô chỉ chiếm khoảng 28% tổng lượng mưa năm, khiến nguy cơ thiếu nước gia tăng trong những tháng ít mưa.

Trong bức tranh đó, theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, yếu tố xuyên biên giới càng làm bài toán nguồn nước trở nên phức tạp, bởi khoảng 60% lượng nước mặt của Việt Nam có nguồn gốc từ ngoài lãnh thổ.

“Khi biến đổi khí hậu làm thay đổi chế độ mưa, dòng chảy hoặc gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan ở thượng nguồn, những biến động này có thể nhanh chóng tác động đến nguồn nước trong nước,” ông Hiển nói.

Từ các kịch bản biến đổi khí hậu năm 2026, theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, ba nhóm tác động lớn đối với nguồn nước tại Việt Nam được cảnh báo là hạn hán gia tăng, mưa cực đoan và nước biển dâng. Trong các nhóm tác động này, hạn hán là rủi ro có thể kéo dài và trực tiếp làm suy giảm khả năng cung cấp nước cho nhiều ngành, nhiều địa phương.

Hạn hán có thể kéo dài và trực tiếp làm suy giảm khả năng cung cấp nước. (Ảnh: Văn Điệp/TTXVN)

Phân bổ nguồn nước phù hợp với từng lưu vực

Trước xu thế trên, ông Nguyễn Xuân Hiển nhấn mạnh yêu cầu đặt ra là cần phải chuyển từ xử lý khi thiếu nước sang chuẩn bị trước nguy cơ thiếu nước. Trong đó, việc dự báo, cảnh báo và xây dựng phương án phân bổ cần được thực hiện sớm, dựa trên diễn biến nguồn nước của từng lưu vực.

"Chúng ta cũng cần đánh giá lại khả năng chịu tải và tiêu chuẩn thiết kế của hồ chứa, công trình trữ nước, hệ thống tiêu thoát và các hạ tầng liên quan. Các thông số thiết kế cần được cập nhật theo diễn biến khí hậu mới, thay vì chỉ dựa vào chuỗi số liệu khí tượng, thủy văn trong quá khứ,” ông Hiển nói.

Vị chuyên gia của Cục Khí tượng Thủy văn cũng nhấn mạnh quản lý nguồn nước thời gian tới cần được đặt trong một chuỗi liên kết từ dự báo, tích trữ, điều hòa, phân bổ, khai thác đến tiêu thoát và bảo vệ chất lượng nước. Khi các khâu này được kết nối, mỗi biến động của nguồn nước sẽ được nhận diện sớm hơn và phương án ứng phó có thể được chuẩn bị trước.

Đối với hoạt động sản xuất nông nghiệp, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Mai Văn Khiêm - Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, khuyến cáo các địa phương cần rà soát và cân đối nguồn nước theo từng khu vực, từng hệ thống công trình và từng vụ sản xuất; đồng thời đánh giá khả năng tích trữ của các hồ chứa, ao, đập, kênh mương; xác định những khu vực có nguy cơ thiếu nước cao và xây dựng phương án phân bổ nước.

"Những nơi có nguồn nước hạn chế cần tính toán sớm khả năng chuyển đổi hoặc điều chỉnh diện tích sản xuất, tránh mở rộng sản xuất vượt quá khả năng cung cấp nước. Những vùng có nguy cơ thiếu nước cao cần cân nhắc thời vụ, lựa chọn giống và cây trồng có nhu cầu nước phù hợp, áp dụng các biện pháp tưới tiết kiệm và hạn chế sản xuất ở những khu vực mà nguồn nước không bảo đảm," ông Khiêm nhấn mạnh.

Đối với cây lâu năm như càphê, hồ tiêu, cây ăn quả, theo ông Khiêm, việc chủ động nguồn nước càng quan trọng. Còn đối với cây lúa, cần đặc biệt chú ý những thời kỳ quyết định năng suất để ưu tiên nguồn nước cho phù hợp.

Có chung quan điểm, ông Ngô Mạnh Hà cũng nhấn mạnh một số giải pháp cần lưu ý như: Tăng cường dự báo, cảnh báo cho các khu vực có nguy cơ xảy ra hạn hán, thiếu nước, nhất là khu vực Miền Trung, Tây Nguyên, sông Cửu Long.

Tiếp theo là chủ động tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện từ mùa lũ để chủ động nguồn nước điều tiết tiết kiệm cho mùa khô năm 2027. Trong đó ưu tiên cao nhất cho nhu cầu sinh hoạt như: Vận hành linh hoạt hồ chứa thủy lợi, thủy điện, linh hoạt vận hành liên hồ chứa để vừa tham gia phòng lũ, bảo đảm an toàn cho hạ du, vừa chủ động tận dụng tích nước.

Ngoài ra, ông Hà đề nghị sớm công bố kịch bản nguồn nước trên các lưu vực sông để làm cơ sở xây dựng, triển khai phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn trên các lưu vực sông; xây dựng phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước đối với các lưu vực sông mà kịch bản nguồn nước nhận diện ở trạng thái thiếu nước, thiếu nước nghiêm trọng.

Các địa phương cũng cần là chủ động xây dựng kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ, cắt giảm diện tích canh tác; điều chỉnh chế độ khai thác nước đối với các công trình ở hạ du các hồ chứa thủy điện nhằm tận dụng tối ưu nguồn nước trong trường hợp các hồ chứa thủy điện phải vận hành đảm bảo an ninh, an toàn hệ thống điện; điều chỉnh nhiệm vụ đối với các hồ chứa thủy lợi hiện có mà chưa khai thác hết khả năng tích trữ nước của công trình, ưu tiên cấp nước phục vụ sản xuất, dân sinh.

“Đặc biệt là xây dựng phương án chủ động ứng phó với nguy cơ thiếu hụt nguồn nước về các hồ chứa thủy điện trong các tháng cuối năm 2026, đầu năm 2027, để điều tiết cấp nước hạ du trong mùa khô năm 2027, nhất là nước sinh hoạt ở khu vực miền Trung và Đông Nam Bộ,” ông Hà nói./.

Hùng Võ (Vietnam+)