Công tác dân số-kế hoạch hóa gia đình (DS-KHHGĐ) thời gian qua ở nước ta đã đạt được những kết quả quan trọng: khắc phục được sự tăng nhanh dân số trở lại, mức sinh tiếp tục giảm và đã tiệm cận mức sinh thay thế, quy mô gia đình nhỏ, ít con đã từng bước trở thành khuôn mẫu, chất lượng dân số đã được nâng cao, công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh đã được toàn xã hội quan tâm... Tuy nhiên để thực hiện thành công Chiến lược Dân số Việt Nam 2001-2010 chúng ta cần phải vượt qua những trở ngại và thách thức mà thực tiễn đang đặt ra, trong đó có vấn đề sức khỏe sinh sản (SKSS) vị thành niên (VTN).

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, SKSS VTN là một trạng thái hoàn toàn khỏe mạnh và phát triển lành mạnh của bản thân mỗi VTN (từ 10-19 tuổi) về thể chất, tinh thần và xã hội. Đó là sự phát triển toàn diện và hoàn thiện hệ thống cơ quan sinh sản, sự phát triển năng lực tình dục, sự phát triển hài hòa về nhân cách và tâm-sinh lý của tuổi dậy thì... Những nội dung cụ thể của SKSS VTN cần quan tâm gồm: dậy thì, tình bạn, tình yêu, tình dục, cấu tạo và chức năng của cơ quan sinh sản, thụ thai và thai nghén, phòng tránh thai và nạo hút thai, bệnh lây truyền qua đường tình dục, di hại của nạo hút thai và sinh con ở tuổi VTN, kế hoạch hóa gia đình (KHHGĐ), tảo hôn, lạm dụng tình dục trẻ em, hiếp dâm trẻ em, buôn bán trẻ em, nghiện hút và phòng chống HIV/AIDS...

Ở nước ta VTN chiếm khoảng 23,8 triệu người (31% dân số), tỷ lệ VTN cao hứa hẹn một tiềm năng lao động dồi dào, một nguồn nhân lực trẻ, tạo động lực mới cho sự nghiệp CNH, HĐH đất nước nhưng đồng thời cũng sẽ đặt ra những vấn đề xã hội nan giải, những thách thức mới đối với sự phát triển, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường và toàn cầu hóa hiện nay.

Sự phát triển kinh tế, du lịch, di dân, xã hội cởi mở hơn, các ấn phẩm độc hại lan tràn, thanh niên xây dựng gia đình muộn hơn... cũng tạo ra những thách thức đối với SKSS. Theo đánh giá của Bộ Y tế, số ca nạo phá thai hàng năm bằng số ca sinh. Nước ta thuộc nhóm nước có tỷ lệ nạo phá thai cao nhất trên thế giới, đặc biệt là ở tuổi vị thành niên và thanh niên chiếm khoảng 20%. Việc quan hệ tình dục sớm cùng với việc nạo phá thai đã dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng như: biến chứng chết người, vô sinh, lây nhiễm các bệnh qua đường tình dục... đôi khi còn dẫn đến những thảm cảnh: tinh thần sụp đổ, mất lòng tin, gia đình ruồng bỏ, bỏ học... Song song đó, tỷ lệ vô sinh ở nước ta khá cao, chiếm khoảng 13%. Theo kinh nghiệm thế giới, tình trạng vô sinh sẽ tăng dần theo quá trình phát triển. Bên cạnh đó là tỷ lệ viêm nhiễm đường sinh sản ở nữ nông thôn xảy ra rất phổ biến, dao động từ 32,8% đến 70,56%, đặc biệt là số nhiễm HIV/AIDS. Thực tế trên cho thấy SKSS VTN đang đứng trước nguy cơ khó kiểm soát. Đó không chỉ là những vấn đề liên quan đến tệ nạn xã hội như nghiện ma túy, mại dâm, hiếp dâm và buôn bán trẻ em, HIV/AIDS, tội phạm... mà cả những vấn đề được xem là tế nhị như: sự phát triển lệch lạc nhân cách, quan hệ tình dục, mang thai sớm, nạo hút thai, tảo hôn, mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục... sẽ tàn phá nặng nề sức khỏe của trẻ, đặc biệt là SKSS.

VTN là một giai đoạn đặc biệt, là thời điểm mang tính bản lề trong sự phát triển. Vì vậy, nếu chúng không được quan tâm chăm sóc chu đáo, giáo dục đầy đủ và định hướng đúng đắn cho sự phát triển thì rất dễ đứng trước nguy cơ hoặc trở thành nạn nhân hoặc trở thành kẻ gây ra các tệ nạn xã hội. Nói cách khác VTN có thể sẽ là công dân hữu ích nhưng đồng thời cũng có thể trở thành gánh nặng cho tương lai. Qua các kết quả khảo sát khoa học cho thấy, sở dĩ một số khía cạnh về SKSS VTN trở nên bức xúc, một số tệ nạn xã hội liên quan đến VTN bùng phát thời gian qua là do sự thiếu hiểu biết không chỉ của VTN, của các bậc cha mẹ, của các nhà giáo dục mà của cả xã hội. Bởi lẽ, chỉ khi có đầy đủ kiến thức, con người mới có quan niệm và thái độ chuẩn mực, từ đó mới có những hành vi đúng đắn.

Dựa trên các nghiên cứu nắm bắt tình hình hiện tại và dự báo các thách thức trong tương lai, PGS-TS Nguyễn Đình Cử, Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội - Đại học Kinh tế quốc dân Hà Nội, đưa ra một số khuyến nghị nhằm góp phần xây dựng và thực hiện chính sách dân số Việt Nam, giai đoạn 2007-2025 nói chung, vấn đề SKSS nói riêng, như:

- Cần chuyển từ KHHGĐ sang chăm sóc SKSS toàn diện là xây dựng chính sách quốc gia về SKSS lấy KHHGĐ làm nòng cốt, đồng thời giải quyết theo thứ tự ưu tiên các nội dung cấp bách khác của SKSS mà trước hết là giảm phá thai, ngăn chặn các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục, HIV/AIDS, đáp ứng nhu cầu kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

- Đẩy mạnh tuyên truyền về SKSS, KHHGĐ, làm mẹ an toàn; phòng tránh phá thai, phá thai an toàn; phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục, trong đó có HIV/AIDS, SKSS vị thành niên-thanh niên; vô sinh.

- Các cơ quan, tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ của mình đẩy mạnh việc cung cấp dịch vụ: cung cấp thông tin, tuyên truyền, giáo dục, vận động, hướng dẫn, tư vấn về dân số; cung cấp các biện pháp chăm sóc SKSS, KHHGĐ, nâng cao chất lượng dân số...; bảo đảm quyền được chăm sóc SKSS.

TRẦN HOÀNG PHỤC