Theo Trung tâm Tin học và Thống kê-Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, từ đầu năm đến nay, Việt Nam đã xuất hơn 6,8 triệu tấn gạo, kim ngạch 3,5 tỉ USD, tăng hơn 7% về sản lượng và 16,7% về giá trị so với cùng kỳ năm ngoái. Như vậy, với sản lượng xuất khẩu bình quân 6-7 triệu tấn/năm, Việt Nam tiếp tục là quốc gia đứng thứ 2 thế giới về xuất khẩu gạo. Trong chiến lược phát triển nông nghiệp giai đoạn 2011-2020, ngành nông nghiệp xác định duy trì diện tích 3,9 triệu ha đất lúa, sản lượng lúa 41 triệu tấn/năm. Với mục tiêu trên, cộng với nhu cầu lương thực thế giới ngày trở nên bức thiết, giá gạo xuất khẩu liên tục tăng, chính sách nâng giá thu mua lúa của Thái Lan làm tăng lợi thế cạnh tranh..., xuất khẩu gạo Việt Nam đang đứng trước thời cơ và vận hội hiếm có. Trong bối cảnh này, một số ý kiến cho rằng, nhiều khả năng Việt Nam sẽ “soán ngôi” Thái Lan để trở thành nước xuất khẩu hàng đầu thế giới. Và vấn đề đặt ra, ngành sản xuất lúa gạo của Việt Nam sẽ hướng đến vị trí số một hay đảm bảo an ninh lương thực?
Tiến sĩ Võ Hùng Dũng, Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chi nhánh Cần Thơ (VCCI Cần Thơ), nói: “Việt Nam không nên quá bận tâm với vị trí thứ nhất hay thứ nhì trong xuất khẩu gạo, mà nên chú ý đến các chính sách dài hạn. Vị trí thứ nhất chưa chắc mang lại sự giàu có, sung túc. Vấn đề không phải là vị trí mà vấn đề lợi ích mang lại cho người nông dân”. Giáo sư Tiến sĩ Bùi Chí Bửu, Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Miền Nam, nhận định: “Việt Nam phải nhắm đến an ninh lương thực là ưu tiên số 1, trong đó, thu nhập của nông dân trồng lúa là động cơ để phát triển sản lượng lúa cả nước. Nghịch lý cần được tháo gỡ là: nhà khoa học khuyến khích “phát triển bền vững” trong khi nông dân thì cần “tăng thu nhập”. Nông dân không chấp nhận một giải pháp kỹ thuật mới mà sau đó thu nhập không được cải thiện... Do đó, ứng dụng GAP trong sản xuất để hạt lúa có giá trị xuất khẩu cao là một trong những giải pháp được chọn. Xuất khẩu chỉ là phương tiện tạo thuận lợi cho sản xuất phát triển bền vững, đảm bảo an toàn lương thực quốc gia...”.
Bên cạnh đó, theo nhận định của nhiều chuyên gia kinh tế, mặc dù đạt được nhiều thành tựu vượt bậc về số lượng lẫn chất lượng, nhưng Việt Nam vẫn còn thiếu chiến lược về xuất khẩu gạo. Cho đến nay, ngành lúa gạo vẫn buôn bán theo cách “bán thứ mình có chứ không bán thứ mà thị trường cần”. Trong khi đó, đối thủ cạnh tranh nặng ký của Việt Nam là Thái Lan đã vạch ra chiến lược rõ ràng để không đối đầu với Việt Nam và các nước xuất khẩu khác. Đó là xuất khẩu gạo thơm, gạo đặc sản với giá bán rất cao nhằm tăng giá trị gia tăng, đem về nhiều lợi tức cho nông dân; không thâm canh tăng vụ nhằm giảm những chi phí sản xuất và tái tạo độ phì nhiêu của đất, bảo vệ môi trường. Với chiến lược này, Thái Lan vẫn giữ được vị trí hàng đầu về sản lượng, kim ngạch xuất khẩu gạo cũng như lợi nhuận cho các tác nhân trong chuỗi giá trị lúa gạo... Ông Huỳnh Minh Huệ, Tổng Thư ký Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), cho rằng: Việt Nam có nhiều cơ hội để nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới nhưng số lượng xuất khẩu có hạn. Trong 5 năm tới, lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam dự kiến khoảng 6,5-7 triệu tấn/năm. Do đó, chúng ta không thể vượt qua Thái Lan dù dự báo xuất khẩu gạo Thái Lan giảm sút, trừ khi lượng gạo xuất khẩu của nước này xuống dưới mức 7 triệu tấn/năm. Đó là chưa kể, thương mại gạo chịu tác động của nhiều yếu tố như: lượng tồn kho thế giới, thiên tai mất mùa làm mất cân đối cục bộ; biến động tiền tệ và lạm phát giá lương thực; tác động của chính sách lương thực ở các nước xuất và nhập khẩu lớn, nhất là chính sách nâng giá lúa và tự túc lương thực...
Như vậy, sau 21 năm trở lại thị trường, xuất khẩu gạo Việt Nam không những đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế đất nước, đảm bảo an ninh lương thực quốc gia mà còn tham gia vào an ninh lương thực toàn cầu... Thời gian tới, để chuỗi giá trị xuất khẩu gạo phát huy tối đa hiệu quả, Việt Nam không nhất thiết phải chứng tỏ đẳng cấp của một cường quốc về lúa gạo. Thay vào đó, ngoài việc tận dụng những lợi thế, Việt Nam cần tập trung nhiều hơn vào việc nâng cao chất lượng và tăng giá trị sản phẩm, nâng cao hiệu quả xuất khẩu nhằm đảm bảo lợi ích cho người trồng lúa...
MỸ THANH
