Không chỉ làm gia tăng nắng nóng, El Nino 2026-2027 còn có thể khiến lượng mưa thiếu hụt, dòng chảy suy giảm, nguy cơ hạn hán và xâm nhập mặn tăng cao. Hai kịch bản được xây dựng nhằm nhận diện những tình huống có thể xảy ra để chủ động ứng phó, không phải là dự báo chắc chắn về tác động.

Đặc điểm của El Nino tác động đến Việt Nam

Theo tổng hợp số liệu quan trắc và đánh giá các sự kiện El Nino điển hình từng xảy ra tại Việt Nam, hiện tượng này thường gây ra nhiều thay đổi đáng kể về khí tượng thủy văn.

Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết, trong các năm El Nino mạnh, số lượng bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông thường thấp hơn trung bình nhiều năm. Mùa bão có xu hướng bắt đầu muộn, kết thúc sớm và quỹ đạo hoạt động biến động nhiều hơn. Tại Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ, mùa mưa thường kết thúc sớm, trong khi mùa mưa năm sau có thể đến muộn nếu El Nino kéo dài.

Bên cạnh đó, nhiệt độ trung bình trên phạm vi cả nước thường cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-2,0 độ C, có thời điểm vượt 3-4 độ C. Các đợt nắng nóng xuất hiện sớm hơn, kéo dài và gay gắt hơn, đặc biệt tại Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ.

Việt Nam xây dựng 2 kịch bản El Nino để chủ động ứng phó. Ảnh: Tuấn Anh

Lượng mưa tại Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ thường thiếu hụt từ 20-40%, có nơi trên 50%. Dòng chảy trên nhiều lưu vực sông giảm từ 20-60%, cá biệt tại một số lưu vực Nam Trung Bộ giảm trên 80%, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và suy giảm nghiêm trọng dung tích các hồ chứa.

Đối với Đồng bằng sông Cửu Long, trong các đợt El Nino mạnh, đặc biệt giai đoạn 2015-2016, khi kết hợp với dòng chảy sông Mê Công suy giảm, xâm nhập mặn đã đạt mức lịch sử, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cấp nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản. Đến giai đoạn 2023-2024, mặc dù xâm nhập mặn vẫn diễn biến gay gắt nhưng thiệt hại đã giảm đáng kể nhờ dự báo sớm và chủ động triển khai các giải pháp ứng phó.

Theo đánh giá, tài nguyên nước, nông nghiệp và năng lượng là ba lĩnh vực chịu tác động lớn nhất của El Nino. Thiếu nước không chỉ làm giảm diện tích gieo trồng, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng mà còn làm giảm khả năng tích nước của các hồ thủy điện, tạo áp lực đối với vận hành hệ thống điện trong mùa khô.

Theo ông Mai Văn Khiêm, mức độ thiệt hại của El Nino không hoàn toàn phụ thuộc vào cường độ của chỉ số Nino 3.4. Tác động thực tế còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như nền nhiệt toàn cầu, thời gian duy trì hiện tượng, phân bố lượng mưa, điều kiện nguồn nước đầu mùa khô, khả năng điều tiết của hệ thống hồ chứa, dòng chảy từ các lưu vực sông xuyên biên giới, đặc biệt là lưu vực sông Mê Công, cùng năng lực dự báo, cảnh báo sớm và tổ chức ứng phó.

Đối với El Nino 2026-2027, hiện tượng này hình thành trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tiếp tục duy trì ở mức cao, trong khi nhu cầu khai thác nước trên các lưu vực sông xuyên biên giới ngày càng gia tăng.

Nếu El Nino phát triển lên cường độ rất mạnh và kéo dài đến giữa năm 2027, nguy cơ hạn hán, thiếu nước, suy giảm nguồn nước hồ chứa, thiếu nước phục vụ phát điện trong mùa khô năm 2027 và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể nghiêm trọng hơn nhiều giai đoạn El Nino trước đây.

Tuy nhiên, đây là tình huống rủi ro cần được theo dõi và cập nhật, không phải dự báo chắc chắn sẽ xảy ra. Đồng thời, số liệu lịch sử chỉ phản ánh đặc điểm của các sự kiện El Nino đã xảy ra, không phải giá trị dự báo trực tiếp cho giai đoạn 2026-2027. Việc so sánh cần xem xét thêm sự khác biệt về thời gian duy trì, trạng thái nguồn nước, vận hành hồ chứa, điều kiện kinh tế - xã hội và năng lực ứng phó.

Đáng chú ý, El Nino không đồng nghĩa với việc không xảy ra thiên tai khác. Không loại trừ khả năng xuất hiện bão mạnh, mưa lớn cực đoan, lũ quét, sạt lở đất và ngập úng.

Hai kịch bản rủi ro được xây dựng

Để phục vụ công tác theo dõi và tham khảo trong xây dựng phương án ứng phó, Tổng cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng hai kịch bản rủi ro khí tượng thủy văn theo phương pháp quản lý rủi ro, kết hợp giữa xác suất xảy ra và mức độ tác động.

Kịch bản rủi ro cao tương ứng với trường hợp El Nino duy trì ở cường độ trung bình đến mạnh rồi suy yếu dần trong những tháng đầu năm 2027. Theo kịch bản này, nhiệt độ trung bình cả nước cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,5-1,0 độ C; lượng mưa mùa mưa năm 2026 thiếu hụt phổ biến 10-20%, cục bộ trên 25% tại Duyên hải Nam Trung Bộ. Dòng chảy trên nhiều lưu vực sông giảm khoảng 10-20%, làm giảm khả năng tích nước của các hồ chứa trước mùa khô.

Nguy cơ chính là hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn ở Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long; một số hồ chứa nhỏ và vừa có thể xuống dưới mực nước thiết kế vào cuối mùa khô. Thiếu nước tưới có thể làm giảm năng suất cây trồng, trong khi lượng nước về các hồ thủy điện giảm sẽ ảnh hưởng đến khả năng phát điện.

Kịch bản rủi ro rất cao được xây dựng cho trường hợp El Nino phát triển lên mức rất mạnh và kéo dài đến giữa năm 2027. Khi đó, nhiệt độ trung bình cả nước có thể cao hơn trung bình nhiều năm từ 1,0-2,0 độ C; lượng mưa thiếu hụt phổ biến 20-40%, cục bộ trên 50% tại Duyên hải Nam Trung Bộ; dòng chảy trên nhiều lưu vực sông giảm từ 20-40%.

Trong kịch bản này, nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn được đánh giá ở mức rất cao. Nếu kết hợp với dòng chảy thấp từ thượng nguồn sông Mê Công, xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể đạt mức tương đương các đợt El Nino rất mạnh trước đây.

Ngoài ra, nhiều hồ chứa nhỏ và vừa tại Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên có nguy cơ không tích đủ nước phục vụ sản xuất và cấp nước sinh hoạt. Lượng nước về các hồ thủy điện lớn có thể giảm đáng kể trong khi nhu cầu sử dụng điện tăng cao do nắng nóng kéo dài, làm gia tăng áp lực bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Theo nhận định, các khu vực chịu tác động lớn nhất gồm Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long; tiếp theo là khu vực Thanh Hóa - Huế, Đồng bằng Bắc Bộ và Tây Bắc. Các lĩnh vực cần đặc biệt quan tâm gồm tài nguyên nước, nông nghiệp, năng lượng, cấp nước sinh hoạt, phòng cháy chữa cháy rừng và an ninh lương thực.

Ba xu thế khí tượng thủy văn chính

Các chuyên gia nhận định khí tượng thủy văn Việt Nam từ nửa cuối năm 2026 đến đầu năm 2027 có ba xu thế chính.

Thứ nhất, nền nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm, nắng nóng có khả năng kéo dài, làm gia tăng nhu cầu sử dụng nước, điện, tăng bốc thoát hơi và nguy cơ cháy rừng. Tác động của nhiệt độ cao cần được đánh giá không chỉ theo giá trị nhiệt độ mà còn theo thời gian kéo dài, phạm vi ảnh hưởng và khả năng chống chịu của từng lĩnh vực.

Thứ hai, lượng mưa có xu hướng thiếu hụt theo mùa, dòng chảy suy giảm, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước, suy giảm dung tích hồ chứa và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nguy cơ này có thể tích lũy trong mùa khô 2026-2027, đặc biệt nếu El Nino kéo dài đến giữa năm 2027 hoặc mùa mưa năm 2027 đến muộn.

Thứ ba, mặc dù bão và áp thấp nhiệt đới có thể ít hơn trung bình nhiều năm, công tác cảnh báo đối với bão mạnh, mưa lớn cực đoan, lũ quét, sạt lở đất và ngập úng cục bộ vẫn cần được duy trì để tránh thiên lệch trong phòng, chống thiên tai.

Cường độ và thời gian duy trì của El Nino vẫn còn nhiều yếu tố bất định. Mức độ ảnh hưởng tại Việt Nam còn phụ thuộc vào diễn biến lượng mưa, trạng thái nguồn nước đầu mùa khô, dòng chảy trên các lưu vực sông liên tỉnh và xuyên biên giới, dung tích hồ chứa, thủy triều, nhu cầu sử dụng nước cũng như năng lực ứng phó của từng địa phương.

Vì vậy, các nhận định cần tiếp tục được cập nhật định kỳ theo diễn biến của ENSO, nhiệt độ, lượng mưa, dòng chảy, dung tích hồ chứa, độ ẩm đất, hạn nông nghiệp, dòng chảy thượng nguồn sông Mê Công và độ mặn tại các cửa sông.

Theo Tô Hội (Báo Sức khỏe và Đời sống)