Chu kỳ thiên tai dị thường bùng phát trên diện rộng cùng sự hình thành siêu tốc của hiện tượng El Niño giai đoạn 2026-2027 đang đặt an ninh nguồn nước, an ninh lương thực và sinh kế vùng hạ lưu vào trạng thái báo động đỏ. Trước thách thức mang tính hệ thống này, hành động sớm và chuyển hóa dữ liệu dự báo thành kịch bản ứng phó thực tế ở tuyến đầu không còn là lựa chọn, mà là mệnh lệnh cấp bách...

Tiếng chuông cảnh báo từ những chỉ dấu khí hậu

Theo số liệu thống kê của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia và Cục Quản lý Đê điều và Phòng, chống thiên tai, năm 2025 khép lại bằng những “kỷ lục” chưa từng có khi Biển Đông hứng chịu 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, trở thành năm nhiều bão nhất kể từ năm 1961. Triều cường tại Nam Bộ năm 2025 cũng ghi nhận nhiều giá trị vượt mức lịch sử. Điển hình là đợt triều cường từ ngày 20 đến 25-10-2025 kết hợp lũ thượng nguồn đã khiến mực nước tại trạm Mỹ Thuận vượt lịch sử 5cm.

Nhiều tuyến kênh nội đồng ở ĐBSCL trơ đáy khi hạn hán xảy ra, ảnh hưởng rất lớn đến sản xuất nông nghiệp và dân sinh. Trong ảnh: Tuyến kênh ở ấp Cơi 5A, xã Bình Khánh Tây, huyện Trần Văn Thời (nay là xã Đá Bạc), tỉnh Cà Mau trơ đáy trong mùa hạn hán năm 2020.

Bước sang nửa đầu năm 2026, tình hình nắng nóng tại Nam Bộ diễn biến rất phức tạp khi xuất hiện sớm, có cường độ mạnh diện rộng và kéo dài bất thường. Từ đầu năm đến hết tháng 5-2026, khu vực Nam Bộ trải qua 4 đợt nắng nóng diện rộng với số ngày nắng nóng trung bình lên tới 27,5 ngày, cao hơn trung bình nhiều năm 4,9 ngày. Trong khi đó, mùa mưa năm 2026 tại khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ lại bắt đầu muộn hơn so với quy luật khí hậu thông thường. Sự thiếu hụt mưa ngọt ở nơi này kết hợp với tình trạng mặn xâm nhập sâu ở nơi khác báo hiệu một chu kỳ khô hạn khốc liệt bắt đầu.

Các số liệu trích dẫn khoa học cho thấy chuẩn sai nhiệt độ vùng trung tâm Thái Bình Dương đã vượt ngưỡng 0,50C vào tháng 5 và tăng tốc mạnh mẽ lên 0,90C vào giữa tháng 6-2026, chính thức xác lập sự hình thành của El Niño. Xác suất duy trì trạng thái này trong những tháng cuối năm 2026 đạt mức tuyệt đối 100%. Đáng lo ngại hơn, các mô hình tính toán đồng loạt cảnh báo xác suất El Niño phát triển thành một chu kỳ “siêu mạnh” với chuẩn sai nhiệt độ vượt quá 20C lên tới 62% đến 63% vào thời kỳ cuối năm.

Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, nhận định dưới ảnh hưởng của El Niño, lượng mưa cả nước dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm, mùa mưa có khả năng kết thúc sớm tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ, làm gia tăng nguy cơ hạn hán và thiếu nước trong mùa khô 2026-2027. Tại ĐBSCL, dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong giảm kết hợp với lượng mưa thiếu hụt sẽ làm gia tăng nguy cơ xâm nhập mặn sớm và sâu vào nội đồng, đe dọa sản xuất nông nghiệp và nguồn nước ngọt phục vụ dân sinh. Bên cạnh đó, các loại cây trồng chủ lực như lúa, cà phê, hồ tiêu, sầu riêng và nhiều loại cây ăn trái có nguy cơ giảm năng suất do thiếu nước và nhiệt độ cao…

Kịch bản sụt giảm nguồn nước ngọt cấp bách được minh chứng bằng dữ liệu từ Viện Khoa học thủy lợi miền Nam. Tính đến ngày 18-6, dung tích Biển Hồ tại trạm Prek Kdam chỉ còn lại 1,45 tỉ m3, thấp hơn trung bình nhiều năm đến 0,96 tỉ m3, khiến dòng chảy điều tiết tự nhiên cho mùa kiệt xuống hạ lưu ĐBSCL bị triệt tiêu đáng kể. Giai đoạn cuối năm 2026, dòng chảy thượng nguồn Mekong về đồng bằng dự báo sẽ hụt sâu từ 10-20%, khiến ranh mặn 4g/l xâm nhập sớm, lấn sâu vào các cửa sông chính, đặt toàn bộ vụ mùa đông xuân 2026-2027 trước rủi ro rất lớn.

Dự báo sớm, hành động sớm

Trước quy mô của đợt El Niño này, phương thức ứng phó bị động không còn phù hợp. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành khẳng định rủi ro khí tượng thủy văn hiện nay đã trở thành thách thức mang tính hệ thống đối với phát triển bền vững quốc gia, nhưng đây cũng là cơ hội để nâng cao năng lực dự báo, chủ động điều hành khoa học và tăng cường khả năng chống chịu trước thiên tai.

Từ mệnh lệnh điều hành chính trị cấp bách, các cơ quan khoa học nông nghiệp và thủy lợi đã lập tức cụ thể hóa kịch bản ứng phó bằng một hệ thống giải pháp kỹ thuật đồng bộ, bám sát thực địa nhằm bảo vệ an toàn cho lưu vực.

Đối với vùng giữa ĐBSCL bao gồm TP Cần Thơ, Vĩnh Long và phần đất lân cận, khi ranh mặn bắt đầu có xu hướng đẩy sâu vào nội đồng, các địa phương phải quản lý chặt chẽ quy trình đóng mở hệ thống cống điều tiết, thực hiện kiểm tra nồng độ mặn nghiêm ngặt trước khi lấy nước ngọt vào hệ thống kênh mương canh tác.

Đối với vùng ven biển và giáp ranh mặn - lợ, công tác ứng phó phải được triển khai chủ động ngăn mặn từ xa. Đề phòng các công trình thủy điện thượng nguồn đột ngột gia tăng tích nước, cắt giảm dòng chảy do hạn hán chung trên lưu vực, toàn vùng phải bố trí lịch thời vụ linh hoạt. Cơ quan nghiên cứu thủy lợi khuyến cáo các tỉnh ven biển cần chủ động kết thúc sớm các vụ canh tác năm 2026 để né mặn đỉnh điểm. Đồng thời, các địa phương khu vực ngập lũ cần chủ động tính toán, xem xét tăng diện tích canh tác lúa vụ 3 ở những vùng đê bao an toàn nhằm mục đích bù đắp kịp thời cho phần sản lượng lương thực có khả năng bị sụt giảm trong vụ đông xuân năm sau do El Niño kéo dài.

Song song đó, công tác quản lý tài nguyên nước phải ưu tiên phân phối tối đa cho nhu cầu nước sinh hoạt thiết yếu của người dân Nam Bộ, kiên quyết không để xảy ra khủng hoảng thiếu hụt nước ngọt dân sinh. Các vùng trồng cây ăn trái đặc sản và cây công nghiệp có giá trị xuất khẩu cao tại Đông Nam Bộ và đồng bằng phải áp dụng triệt để công nghệ tưới tiết kiệm, giữ ẩm cục bộ nhằm duy trì sức sống của vườn cây qua giai đoạn khô hạn đỉnh điểm.

Chống chịu với hiện tượng El Niño cường độ mạnh giai đoạn 2026-2027 là thách thức hệ thống nhưng cũng là cơ hội để khẳng định bản lĩnh chủ động thích ứng của vùng đất chín rồng. Bằng tinh thần hành động sớm, truyền thông thông điệp rõ ràng đến tuyến đầu và điều hành lịch thích ứng thích nghi, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để bảo vệ nguồn nước, ổn định sinh kế nhân dân và đảm bảo sự phát triển vững vàng trước thiên tai.

HÀ TRIỀU