Việt Nam đã có 15 Hiệp định thương mại tự do (FTA) có hiệu lực với tổng cộng 53 đối tác thương mại ở 4 châu lục. Trong quá trình thực thi các FTA đã mang lại những tác động tích cực cho nền kinh tế, cũng như doanh nghiệp (DN). Năm 2023, kinh tế toàn cầu được dự báo sẽ có nhiều thách thức hơn; các chuyên gia kinh tế cho rằng,  trong bối cảnh này, việc khai thác hiệu quả các FTA đã có hiệu lực để tạo động lực tăng trưởng mới, tạo lợi thế riêng cho thị trường xuất khẩu của DN Việt cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn.

Gia công hàng xuất khẩu tại Công ty CP May Meko - TP Cần Thơ.

Kết quả khả quan

Theo Bộ Công thương, ước năm 2022, kim ngạch xuất nhập khẩu đạt mốc 732 tỉ USD; cán cân thương mại tiếp tục thăng dư 7 năm liên tiếp. Năm 2022 có tới 39 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỉ USD (tăng 4 mặt hàng so với năm 2021), đưa tổng kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 371,5 tỉ USD, tăng khoảng 10,5% so với năm 2021. Có thể thấy, trong bối cảnh tổng cầu thế giới suy giảm do các tác động của dịch COVID-19, căng thẳng chính trị và giá nguyên vật liệu, xăng dầu, lãi suất… đều tăng đã tạo sức ép rất lớn đối với nền kinh tế định hướng xuất khẩu như Việt Nam. Tuy nhiên, nhờ khai thác tốt các thị trường FTA, cùng với các giải pháp khai thác thị trường mới đã giúp DN vượt qua khó khăn, thách thức, duy trì mức tăng trưởng.

Việc mở rộng thị trường xuất nhập khẩu là một trong những tác động được kỳ vọng nhất khi tham gia các FTA. Mới đây, tại Diễn đàn kinh tế Việt Nam lần thư 5, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập đã nhận định: Quá trình thực thi các FTA trong những năm qua đã hiện thực hóa được kỳ vọng mở rộng thị trường xuất khẩu. Nhận thức của DN về các FTA tăng dần qua từng năm; tỷ lệ DN biết khá rõ hoặc rất rõ về các cam kết FTA liên quan tới mình tăng rõ rệt (năm 2016 chỉ 12,4% thì năm 2022 lên mức 26,1%). Kết quả khảo sát năm 2022 của VCCI cùng cho thấy, có 54% DN cho biết các FTA tác động tích cực đến hoạt động của họ (năm 2020 con số này chỉ có 46%). Sự cải thiện trong nhận thức của DN về FTA chứng tỏ sự hấp dẫn của các FTA thế hệ mới và cũng chứng tỏ hiệu quả về tuyên truyền của các cơ quan quản lý nhà nước có liên quan.

Cũng theo Bộ Công thương, xuất khẩu sang thị trường có quan hệ thương mại với Việt Nam trong các FTA đều có mức tăng trưởng trên 20%, thậm chí có thị trường tăng trưởng trên 30%, cao hơn nhiều so với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu chung. Trong đó, những mặt hàng nông, thủy sản chiếm ưu thế và cũng là những mặt hàng có thế mạnh của Việt Nam. Cụ thể, năm 2021, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam với các thị trường trong đối tác FTA đạt 480 tỉ USD, tăng 22,5% so với năm 2020 và chiếm gần 72% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước. Còn trong 11 tháng năm 2022, dù thị trường thế giới đầy biến động và sụt giảm đơn hàng, nhưng kim ngạch xuất khẩu sang thị trường EU tăng 21%, Nhật Bản tăng 21,2%, Hàn Quốc tăng 13,4%, ASEAN tăng 19,3%... Theo bà Nguyễn Thị Thu Trang, phần lớn dòng chảy thương mại hàng hóa của Việt Nam là với các đối tác FTA và thương mại với các thị trường này là một trong những động lực cho tăng trưởng sản xuất kinh doannh của nền kinh tế nước ta.

Để không “bỏ lỡ” cơ hội

Măc dù kết quả xuất nhập khẩu sang các thị trường FTA khá khả quan, song thực tế DN vẫn chưa tận dụng được các ưu đãi từ FTA như kỳ vọng. Theo Bộ Công thương, tỷ lệ tận dụng ưu đãi trong EVFTA chỉ mới khoảng 20%, UKVFTA hơn 22% và CPTTP mới 6%... trong khi dư địa khai thác các thị trường này còn rất lớn. Bà Nguyễn Thị Thu Trang nêu dẫn chứng, kết quả khảo sát năm 2022 của VCCI cho thấy trong số các DN từng ít nhất được hưởng ưu đãi thuế quan với 1 lô hàng, có tới trên 34% DN cho biết là nhờ hàng hóa, quy trình sản xuất của họ may mắn đã đáp ứng các quy tắc xuất xứ FTA mà không phải là do chủ động chuyển đổi để đáp ứng các điều kiện về xuất xứ này. Đồng thời còn nhiều lực cản với DN khi thâm nhập các thị trường FTA như: DN lo ngại các biến động và bất ổn (46,8%), hạn chế trong năng lực cạnh tranh (46,4%), thiếu thông tin về cam kết và cách thức áp dụng (40,1%), việc triển khai thực thi các FTA của cơ quan nhà nước còn bất cập (28,2%)…

Theo dự báo của các tổ chức quốc tế, viễn cảnh 2023 không sáng sủa cho xuất khẩu của Việt Nam. IMF dự báo tốc độ tăng trưởng GDP của hầu hết các thị trường xuất khẩu trọng điểm của Việt Nam năm 2023 đều giảm so với năm 2022 và giảm sâu so với năm 2021. Trong bối cảnh tổng cầu tiêu dùng giảm do thu nhập giảm, lạm phát tăng, thắt chặt chi tiêu của các quốc gia… chắc chắn sẽ khiến quy mô thị trường thu hẹp. Các chuyên gia kinh tế cho rằng, trong bối cảnh này, các lợi thế từ FTA, nhất là ưu đãi thuế quan vẫn tiếp tục được mở rộng theo lộ trình cam kết sẽ là công cụ hỗ trợ đặc biệt cho các DN Việt, tạo lợi thế cạnh tranh để giữ và mở rộng thị phần. Để thực hiện được điều này cần các giải pháp phù hợp tức thời cũng như trong dài hạn.

Các chuyên gia kinh tế cũng cho rằng, những nỗ lực của các cơ quan quản lý nhà nước trong triển khai thực thi các chính sách luôn cần sự đồng hành của DN các ngành hàng. DN phải có sự chủ động trong nhập cuộc mới có thể không bỏ lỡ các cơ hội ưu đãi trong các FTA. Như ngành dệt may là một trong những ngành được dự báo gặp nhiều khó khăn trước các quy định về quy tắc xuất xứ nguyên vật liệu nhưng vẫn chiếm nhiều ưu thế trong năm 2022. Theo lãnh đạo Hiệp hội Dệt may Việt Nam, tận dụng tốt cơ hội từ các FTA, ngành dệt may sẽ về đích kế hoạch xuất khẩu 43 tỉ USD cả năm 2022. Sang năm 2023, một số thị trường có FTA với Việt Nam sẽ đưa thuế suất về mức 0%, đây là cơ hội để ngành dệt may tăng tốc.

Mặc dù nhiều ngành hàng đặt mục tiêu cao hơn trong năm 2023 để tận dụng lộ trình cam kết cắt giảm thuế quan của các FTA. Tuy nhiên để đạt mục tiêu cần phải có đủ nội lực. Ông Trần Chí Gia, Giám đốc Công ty CP May Meko (TP Cần Thơ), cho biết: Năm 2022 rất nhiều khó khăn, nhưng DN vẫn cán mốc 1 triệu sản phẩm, nhờ đơn hàng tăng. Doanh số đạt 230 tỉ đồng, tăng 20% so với năm 2021. Tuy nhiên, năm 2023 đơn hàng giảm ở thị trường Mỹ và EU, chỉ có thị trường Nhật Bản ổn định. Tổng đơn hàng đến thời điểm này, công ty đã chốt đến tháng 10-2023, nhưng đã giảm 10% so với cùng kỳ 2022. Để đạt kết quả như năm 2022 cần phải nỗ lực rất nhiều trong bối cảnh kinh tế thế giới phức tạp và khó dự đoán.

Trong bối cảnh hiện nay, DN rất cần sự tiếp sức từ các cơ quan công; đặc biệt là hỗ trợ xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và kết nối tiêu thụ để DN không bỏ lỡ các cơ hội xuất nhập khẩu.

Bài, ảnh: GIA BẢO