Hằng năm, hướng đến Ngày Nhà giáo Việt Nam (20-11), cùng với những bông hoa tươi thắm, xã hội ta luôn dành những lời chúc tốt đẹp và tấm lòng tri ân sâu sắc nhất gửi đến các thầy giáo - cô giáo, người giữ vai trò to lớn trong sự nghiệp trồng người. Trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, tấm lòng tri ân đó còn gắn với kỳ vọng về trọng trách vinh quang của người thầy trong việc góp phần định hình tương lai đất nước thông qua xây dựng, vun bồi chuẩn mực con người Việt Nam từ trong môi trường học đường.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị “về phát triển văn hóa Việt Nam” yêu cầu phải chú trọng xây dựng, vun bồi chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước với những giá trị cao quý như yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. Muốn chuẩn mực con người Việt Nam trở thành phẩm chất sống của thế hệ trẻ, nhà trường phải là nơi biến những giá trị đó thành trải nghiệm giáo dục hằng ngày, phải là nơi những giá trị đó được trao truyền qua tri thức, cách ứng xử, lối sống… Và ở đó, người thầy giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc trực tiếp khơi mở, làm gương, dẫn dắt quá trình hình thành chuẩn mực con người Việt Nam của học sinh.
Trong môi trường học đường, những chuẩn mực con người Việt Nam chỉ thực sự có sức sống khi được học sinh hiểu, thực hành, biết cách thể hiện gắn với những tình huống cụ thể. Vì vậy, giáo dục tinh thần yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo không thể chỉ dừng lại ở việc truyền đạt khái niệm hay học thuộc khẩu hiệu. Người thầy chính là chiếc cầu nối từ sách vở đến thực tiễn, làm sáng rõ chuẩn mực con người Việt Nam trong đời sống học đường, giúp học sinh nhận ra chuẩn mực đó trong mỗi bài học, trong từng cách ứng xử, trong những buổi sinh hoạt, trong sự kết nối với bạn bè, cộng đồng…
Tấm gương và nhân cách của người thầy là một nội dung giáo dục có sức thuyết phục đặc biệt. Khi còn ngồi trên ghế nhà trường, học sinh hình thành và phát triển nhân cách không chỉ qua tiếp nhận những tri thức từ bài học thầy cô giảng mà còn qua cách ứng xử của thầy cô. Đó là sự trung thực trong cách chấm bài, là sự công bằng trong đối xử với học sinh, là sự kiên nhẫn lắng nghe học sinh giải bày, là lòng can đảm nhận trách nhiệm khi có thiếu sót... Vai trò nêu gương, đạo đức nghề nghiệp, tính nhất quán giữa lời nói và việc làm của người thầy, vì thế, là những chuẩn mực đáng tin cậy nhất đối với học sinh.
Nhà trường là nơi mà các thầy cô giáo và học sinh có trách nhiệm cùng kiến tạo và thụ hưởng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại. Điều đó đặt ra yêu cầu xây dựng một môi trường dạy và học an toàn, không có bạo lực, khuyến khích tính trung thực, tinh thần hợp tác - sáng tạo, tinh thần phản biện có trách nhiệm, tôn trọng sự khác biệt… Và người thầy có vai trò rất quan trọng trong việc góp phần tạo nên môi trường ấy thông qua cách lắng nghe học sinh, cách giải quyết mâu thuẫn trong lớp, cách phản hồi - đánh giá bài kiểm tra, cách khích lệ sự tiến bộ, cách giúp học sinh nhận ra lỗi lầm và tạo cơ hội cho các em sửa chữa. Đó cũng là cách thầy cô trao cho học sinh điều kiện, cơ hội để từng bước trưởng thành.
Giờ đây, không gian số đang trở thành một phần đời sống của thế hệ trẻ thể hiện qua thông tin, giao tiếp, học tập. Ở đó, tri thức lan ra nhanh chóng nhưng thông tin sai lệch, nội dung độc hại, lối ứng xử thiếu trách nhiệm cũng lan truyền nhanh không kém. Người thầy hôm nay, vì thế, còn phải gánh thêm trách nhiệm giúp học sinh biết cách kiểm chứng nguồn tin, tôn trọng quyền riêng tư, tranh luận văn minh, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận ra giới hạn của công nghệ, biết sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ học tập… Điều đó đòi hỏi thầy cô vừa phải không ngừng học hỏi, cập nhật chuyên môn, nâng cao năng lực số để không bị động trước những biến đổi của thời cuộc vừa phải dẫn dắt học sinh sử dụng công nghệ có mục đích, có trách nhiệm, an toàn để nâng tầm tri thức trên không gian số nhưng không bị không gian số làm mờ đi nhân cách.
Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết cho phát triển bền vững; đồng thời yêu cầu phải chú trọng giáo dục đạo đức, văn hóa trong nhà trường để xây dựng, vun bồi những chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước. Đất nước ngày mai mang hình hài từ nhân cách, năng lực làm chủ, bản lĩnh văn hóa, trách nhiệm cộng đồng của thế hệ trẻ hôm nay. Thầy cô giáo chính là người góp phần quan trọng tạo nên hình hài ấy bằng tri thức, lẽ sống, tình thương, tấm gương, niềm tin dành cho học trò. Mỗi tiết học, mỗi bài giảng, mỗi lời nói, mỗi cách ứng xử của thầy cô trong môi trường học đường đều góp phần làm cho tinh thần yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo được vun bồi thành sức sống thường ngày trong mỗi học sinh.
Kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20-11), tri ân người thầy là trách nhiệm của toàn xã hội - từ việc chăm lo đời sống, bảo vệ danh dự nghề giáo đến tạo điều kiện để người thầy tận tâm, sáng tạo, vững vàng thực thi sứ mệnh trồng người, rèn người. Khi người thầy được tôn vinh và tiếp sức trên hành trình trồng người, rèn người, học sinh sẽ có điểm tựa vững vàng để trưởng thành, để sống có ích, cống hiến xứng đáng cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
NGUYỄN HUY