Chấn hưng giáo dục chính là chấn hưng con người; chấn hưng con người chính là tạo dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của dân tộc Việt Nam.
I. Các định hướng
Các định hướng dưới đây được sắp xếp theo logic: tầm nhìn → thể chế, quản trị → con người → nội dung, phương pháp, đánh giá → các phân hệ chiến lược → công cụ → công bằng → nguồn lực và hội nhập.
Một là: Thống nhất tầm nhìn: giáo dục vì con người, vì tương lai dân tộc.

Một giờ học của học sinh Hà Nội. Ảnh: TTXVN
Chấn hưng giáo dục trước hết phải bắt đầu từ sự thống nhất về nhận thức và hành động: Giáo dục không chỉ phục vụ nhu cầu trước mắt của thị trường lao động, mà còn kiến tạo con người, bồi đắp văn hóa, nâng cao năng lực tự chủ quốc gia. Mục tiêu là hình thành những con người có lòng yêu nước, đạo đức, tri thức, sức khỏe, năng lực sáng tạo, tinh thần trách nhiệm, làm chủ khoa học, công nghệ, có bản lĩnh văn hóa và năng lực hội nhập quốc tế.
Cần chuyển mạnh từ coi trọng số lượng, thành tích sang coi trọng chất lượng, hiệu quả và sự tiến bộ thực chất của người học; từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực; từ học theo giai đoạn sang học tập suốt đời. Mọi chính sách giáo dục cần được kiểm nghiệm bằng ba câu hỏi: Có giúp người học phát triển tốt hơn không, có tạo thêm cơ hội học tập công bằng không và có nâng cao năng lực phát triển của đất nước không? Đây cũng chính là tinh thần “kết quả thực chất” của năm học 2026-2027.
Hai là: Đổi mới thể chế và phương thức quản trị theo hướng kiến tạo, giải trình và dựa trên dữ liệu.
Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong định hướng chiến lược, bảo đảm công bằng, đầu tư cho nhiệm vụ thiết yếu và kiểm soát chất lượng; cơ sở giáo dục được trao quyền chủ động tương xứng với năng lực, đồng thời chịu trách nhiệm rõ ràng về kết quả. Cần sớm hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn các luật mới ban hành; làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm và bảo đảm nhân lực quản lý giáo dục ở cấp xã; thực hiện phương châm “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ kết quả”.
Khắc phục nguyên nhân gốc rễ đòi hỏi chuyển thực chất từ “quản lý” sang “quản trị kiến tạo” theo tinh thần Kết luận 91-KL/TW: Nhà nước tập trung ban hành chuẩn (chuẩn cơ sở giáo dục, chuẩn chương trình, chuẩn đầu ra), đặt hàng và giám sát kết quả; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm; cấp kinh phí theo nhiệm vụ, đặt hàng và kết quả đầu ra thay vì chủ yếu theo đầu vào. Trong quá trình xây dựng văn bản hướng dẫn Luật Giáo dục đại học và các luật mới, cần rà soát để giảm tối đa các nội dung “theo quy định của Bộ trưởng” làm thu hẹp quyền tự chủ đã được luật trao; sửa đổi đồng bộ các quy định về đầu tư công, tài sản công, ngân sách, đấu thầu để tự chủ tài chính trở thành hiện thực. Đối với cơ sở giáo dục đại học công lập, cần sớm ban hành quy chế quản trị nội bộ thay thế hội đồng trường, phân định rõ vai trò lãnh đạo của cấp ủy, vai trò điều hành của người đứng đầu, cơ chế tham gia của các bên liên quan và cơ chế kiểm soát quyền lực. Đối với phổ thông, từng bước mở rộng quyền của hiệu trưởng trong tuyển chọn, sử dụng giáo viên, xây dựng kế hoạch giáo dục và sử dụng kinh phí, gắn với giải trình công khai kết quả trước cha mẹ học sinh và cộng đồng.
Trọng tâm là xây dựng bộ chỉ số theo dõi thực hiện các mục tiêu phát triển giáo dục hằng năm đến năm 2030, công khai theo từng địa phương; chuyển từ quản lý “tiền kiểm” bằng hồ sơ sang “hậu kiểm” bằng chuẩn, bằng chứng và kết quả. Tăng cường kiểm định độc lập, thanh tra chuyên đề và xử lý nghiêm hành vi gian lận, trục lợi, làm sai lệch kết quả giáo dục, gắn với trách nhiệm người đứng đầu. Tự chủ phải đi đôi với trách nhiệm giải trình; xã hội hóa phải đi đôi với chất lượng và công bằng.
Ba là: Xây dựng đội ngũ nhà giáo có phẩm chất, năng lực và vị thế xứng đáng.
Không có nền giáo dục chất lượng cao nếu thiếu đội ngũ nhà giáo chất lượng cao; vì vậy đây là khâu đột phá có ý nghĩa quyết định. Ưu tiên hàng đầu là tổ chức thực hiện nghiêm Luật Nhà giáo và các chính sách về tiền lương, phụ cấp ưu đãi theo tinh thần Nghị quyết 71 (phụ cấp ưu đãi tối thiểu 70% đối với giáo viên, 100% đối với giáo viên vùng đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số) ; tuyển dụng ngay các chỉ tiêu đã giao, xử lý dứt điểm tình trạng giáo viên hợp đồng, điều chuyển hợp lý đội ngũ dôi dư sau sắp xếp sang giảng dạy, và nghiên cứu phân cấp mạnh hơn thẩm quyền quản lý biên chế cho địa phương.
Giảm triệt để hồ sơ, sổ sách, báo cáo không cần thiết để giáo viên tập trung cho dạy học và chăm lo học sinh. Đổi mới đào tạo sư phạm theo hướng tăng năng lực chuyên môn, phương pháp, năng lực số và AI, tâm lý học đường, giáo dục hòa nhập; bồi dưỡng thường xuyên theo nhu cầu thực tế và gắn với chương trình mới. Xây dựng văn hóa tôn trọng, bảo vệ danh dự và đề cao trách nhiệm người thầy theo phương châm “thầy ra thầy, trò ra trò”; tôn vinh nhà giáo không có nghĩa là bao che sai phạm. Đặc biệt chú trọng phát triển đội ngũ hiệu trưởng có năng lực lãnh đạo chuyên môn trong các trường liên cấp quy mô lớn hình thành sau sắp xếp.

Học sinh mầm non tham gia giờ học ngoại khóa. Ảnh: TTXVN
Bốn là: Đổi mới chương trình, phương pháp và kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực.
Tiếp tục thực hiện ổn định Chương trình giáo dục phổ thông 2018, tinh giản nội dung trùng lặp, quá tải; tăng học tập trải nghiệm, thực hành, STEM/STEAM, hướng nghiệp và phân luồng. Rút ra bài học từ PISA 2025, cần coi đọc hiểu là năng lực xuyên môn học: dạy đọc trong mọi môn, với đa dạng văn bản như biểu đồ, bảng số liệu, văn bản số; ưu tiên nâng mức năng lực tối thiểu cho đại đa số học sinh, đồng thời bồi dưỡng học sinh có năng lực vượt trội. Từng bước đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học theo lộ trình phù hợp điều kiện từng vùng.
Đổi mới kiểm tra, đánh giá là “chìa khóa” để khắc phục bệnh thành tích. Không thể yêu cầu học sinh sáng tạo nhưng chủ yếu đánh giá bằng khả năng tái hiện kiến thức. Cần tăng đánh giá quá trình, đánh giá vì sự tiến bộ; phát triển ngân hàng câu hỏi đánh giá năng lực; tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông nghiêm túc, trung thực; rà soát, cắt giảm các kỳ thi, cuộc thi không cần thiết; tách kết quả học tập của học sinh khỏi tiêu chí thi đua của giáo viên, nhà trường; xây dựng hệ thống đánh giá chất lượng giáo dục quốc gia định kỳ, độc lập để có dữ liệu so sánh khách quan.
Giáo dục đạo đức, lịch sử, văn hóa dân tộc, ý thức pháp luật, trách nhiệm công dân, giáo dục thể chất, thẩm mỹ cần được đặt đúng vị trí. Đối với giáo dục nghề nghiệp và đại học, tăng thời lượng thực hành, nghiên cứu, thực tập và giải quyết các vấn đề thực tiễn của doanh nghiệp, cộng đồng.
Năm là: Xây dựng văn hóa học đường trung thực, an toàn, nhân văn.
Một nền giáo dục phát triển không chỉ tạo ra người giỏi chuyên môn, mà còn bồi dưỡng con người có nhân cách, lòng nhân ái và ý thức phụng sự cộng đồng. Cần xây dựng văn hóa học đường trên nền tảng tôn trọng, trung thực, kỷ luật, hợp tác, sáng tạo; triển khai Chương trình hành động về kỷ cương, văn hóa trung thực, liêm chính, thực chất trong ngành; hoàn thiện và áp dụng bộ tiêu chí trường học an toàn, không bạo lực.
Giáo dục đạo đức phải được thực hiện qua nội dung học tập, hoạt động trải nghiệm, hành vi nêu gương và môi trường sống. Không thể dạy học sinh về trung thực bằng lời nói nếu người lớn thiếu trung thực trong hành động. Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên, nhà trường là môi trường giáo dục có tổ chức, xã hội là không gian thực hành và củng cố giá trị. Tăng cường phối hợp liên ngành giáo dục - công an - y tế - gia đình trong quản lý sử dụng điện thoại, mạng xã hội, phòng chống bạo lực, xâm hại, ma túy, bảo đảm an toàn thực phẩm; phát triển mạng lưới tư vấn tâm lý học đường và chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh.
Sáu là: Đột phá phát triển giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp và nhân lực chất lượng cao.
Giáo dục đại học phải trở thành trung tâm đào tạo nhân tài, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, gắn kết với Nghị quyết 57 về khoa học, công nghệ. Cần quy hoạch lại mạng lưới, khắc phục tình trạng phân tán; kiểm soát tăng quy mô gắn với bảo đảm chất lượng; ưu tiên đầu tư cho khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, công nghệ số, công nghệ sinh học, năng lượng, vật liệu mới; triển khai các đề án đào tạo tài năng, thu hút chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước. Mục tiêu đến năm 2035 có ít nhất 2 cơ sở giáo dục đại học thuộc nhóm 100 hàng đầu thế giới trong một số lĩnh vực đòi hỏi đầu tư tập trung, có trọng điểm, không dàn trải.
Thực hiện Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi), cơ cấu lại mạng lưới, ngành nghề theo nhu cầu thị trường lao động; phát triển mô hình trung học nghề; xây dựng cơ chế đặt hàng, ưu đãi để doanh nghiệp tham gia thực chất vào xây dựng chương trình, đào tạo tại doanh nghiệp và đánh giá kỹ năng. Đồng thời đổi mới cách nhìn về thành công: bằng cấp chỉ có giá trị khi phản ánh năng lực thực chất; giáo dục nghề nghiệp cần được coi trọng đúng mức; người lao động phải có cơ hội học lại, học nâng cao, chuyển đổi nghề trong suốt cuộc đời.
Bảy là: Chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo an toàn, có trách nhiệm.
Chuyển đổi số phải là động lực đổi mới toàn diện, chứ không chỉ là đưa thiết bị, phần mềm vào trường học. Cần đưa Nền tảng quản trị số giáo dục quốc gia vào sử dụng chung, nâng cao chất lượng dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống”, dùng dữ liệu để ra quyết định, phát hiện sớm học sinh có nguy cơ, giảm báo cáo thủ công; phát triển học liệu số, kho học liệu mở và hạ tầng số cho vùng khó khăn.
Triển khai Khung nội dung giáo dục AI với bốn mạch: tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, kỹ thuật và ứng dụng AI, thiết kế hệ thống AI [12]; thực hiện Khung năng lực số (bao gồm năng lực AI) cho người học và nhà giáo. Ban hành quy tắc sử dụng AI trong dạy, học và đánh giá; bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền sở hữu trí tuệ, liêm chính học thuật; thiết kế hình thức đánh giá đo được năng lực thực của người học. Quan trọng hơn cả, phải dạy người học biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, đánh giá độ tin cậy của nội dung do máy tạo ra, sử dụng AI như công cụ mở rộng tư duy thay vì phụ thuộc vào nó. Công nghệ không thể thay thế vai trò giáo dục nhân cách, truyền cảm hứng và tương tác trực tiếp của người thầy.
Tám là: Bảo đảm công bằng giáo dục và xây dựng xã hội học tập.
Chấn hưng giáo dục phải đi đôi với bảo đảm cơ hội học tập cho mọi người, không để hoàn cảnh kinh tế, nơi cư trú, giới tính hay khuyết tật trở thành rào cản. Ưu tiên nguồn lực cho vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, biên giới, hải đảo, vùng thường xuyên chịu thiên tai; hoàn thành các trường nội trú liên cấp ở xã biên giới; thực hiện hiệu quả miễn học phí, phổ cập giáo dục mầm non 3-5 tuổi, hỗ trợ bữa ăn bán trú, học bổng, tín dụng học sinh, sinh viên; bảo đảm “không để học sinh nào phải bỏ học vì khó khăn”.
Để đạt mục tiêu 85% người trong độ tuổi hoàn thành trung học phổ thông vào năm 2030, cần quy hoạch đủ trường lớp trung học phổ thông công lập ở các địa bàn đông dân, đa dạng hóa con đường học tập (trung học phổ thông, trung học nghề, giáo dục thường xuyên) với cơ chế liên thông thông suốt. Phát triển các hình thức học tập linh hoạt cho người trưởng thành, người lao động, người cao tuổi; xây dựng xã hội học tập, trong đó việc học diễn ra ở gia đình, nơi làm việc, cộng đồng và trên nền tảng số.
Chín là: Tăng cường đầu tư chiến lược, huy động nguồn lực xã hội và hội nhập quốc tế.
Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho tương lai quốc gia. Cần bảo đảm chi cho giáo dục tối thiểu 20% tổng chi ngân sách nhà nước, trong đó tối thiểu 5% cho đầu tư phát triển và tối thiểu 3% cho giáo dục đại học [3]; lồng ghép hiệu quả các chương trình mục tiêu quốc gia để giải quyết dứt điểm thiếu phòng học, phòng học chức năng, nhà công vụ giáo viên, thiết bị dạy học, phòng thí nghiệm và hạ tầng số; bố trí quỹ đất cho trường học trong các khu đô thị, khu công nghiệp mới. Phân bổ ngân sách cần dựa trên nhu cầu, quy mô người học và kết quả đầu ra; tăng đầu tư phải đi đôi với công khai, minh bạch, kiểm tra, đánh giá hiệu quả.
Huy động nguồn lực hợp pháp từ doanh nghiệp, tổ chức xã hội, quỹ khuyến học, cựu học sinh và cộng đồng; song xã hội hóa không đồng nghĩa với chuyển gánh nặng tài chính sang gia đình, kiên quyết chấm dứt lạm thu. Hội nhập quốc tế cần chuyển từ số lượng thỏa thuận sang kết quả cụ thể, ưu tiên hợp tác trong STEM, bán dẫn, AI, công nghệ số, sinh học, năng lượng và vật liệu mới; tiếp thu có chọn lọc tinh hoa nhân loại, phù hợp điều kiện Việt Nam và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
II. Kiến nghị theo chủ thể
Để các định hướng nêu trên đi vào cuộc sống, xin đề xuất một số kiến nghị theo chủ thể chịu trách nhiệm:
Một là, đối với Trung ương và Quốc hội: rà soát, sửa đổi đồng bộ các luật về đầu tư công, tài sản công, ngân sách nhà nước, đấu thầu để bảo đảm quyền tự chủ đã được Luật Giáo dục đại học năm 2025 trao được thực thi; tăng cường giám sát tối cao, giám sát chuyên đề việc thực hiện Nghị quyết 71 và các luật mới về giáo dục; bảo đảm tỷ lệ chi ngân sách cho giáo dục theo cam kết; coi kết quả phát triển giáo dục là tiêu chí trong đánh giá cấp ủy, chính quyền và người đứng đầu các địa phương.
Hai là, đối với Chính phủ và các bộ, ngành: sớm ban hành đầy đủ văn bản hướng dẫn chi tiết; Bộ Nội vụ nghiên cứu phân cấp thẩm quyền quản lý biên chế giáo viên cho địa phương và làm rõ nhân lực quản lý giáo dục cấp xã; Bộ Tài chính ưu tiên vốn cho phòng học, trường nội trú, hạ tầng số; Bộ Xây dựng bảo đảm quỹ đất trường học; Bộ Y tế, Bộ Công an phối hợp chặt chẽ về y tế học đường, an toàn thực phẩm, an ninh trường học và môi trường mạng.
Ba là, đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: ban hành và công khai bộ chỉ số theo dõi thực hiện mục tiêu giáo dục đến năm 2030, ưu tiên các chỉ số đầu ra và tác động; rà soát toàn bộ thủ tục hành chính, hồ sơ, báo cáo theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm và trao quyền tự chủ thực chất cho cơ sở giáo dục; đổi mới tiêu chí thi đua theo hướng không dùng tỷ lệ học sinh giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp làm thước đo thi đua; xây dựng hệ thống đánh giá chất lượng giáo dục quốc gia định kỳ; ban hành quy tắc sử dụng AI trong giáo dục; xây dựng chương trình quốc gia về nâng cao năng lực đọc hiểu và văn hóa học đường.
Bốn là, đối với chính quyền địa phương (cấp tỉnh, cấp xã): chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, an toàn giáo dục trên địa bàn; tuyển đủ chỉ tiêu giáo viên được giao; chấm dứt lạm thu, gian lận, dạy thêm sai quy định; ưu tiên ngân sách, quỹ đất cho trường học; kiện toàn bộ phận quản lý giáo dục ở cấp xã.
Năm là, đối với cơ sở giáo dục: đổi mới quản trị nhà trường theo hướng tự chủ, minh bạch, giải trình; cắt giảm hồ sơ, sổ sách không cần thiết; đổi mới phương pháp, đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh; xây dựng văn hóa liêm chính, an toàn; chủ động hợp tác với gia đình, doanh nghiệp, cộng đồng.
Sáu là, đối với gia đình và xã hội: đồng hành cùng nhà trường trong giáo dục nhân cách, quan tâm đến sức khỏe tinh thần, năng lực tự lập của con em hơn là chạy theo điểm số; doanh nghiệp tham gia đặt hàng, đào tạo, đánh giá kỹ năng; báo chí, truyền thông lan tỏa các giá trị tích cực, phản biện có trách nhiệm.
III. Lộ trình và chỉ số theo dõi
Tính hệ thống của chấn hưng giáo dục đòi hỏi phải có lộ trình và thước đo rõ ràng. Bảng 3 đề xuất khung lộ trình và một số chỉ số theo dõi chủ yếu, trên cơ sở mục tiêu Nghị quyết 71 và hiện trạng năm học 2025-2026.
Bảng 2. Đề xuất lộ trình và một số chỉ số theo dõi chủ yếu

Về thời gian, có thể chia thành ba chặng:
(1) năm học 2026-2027 là năm “chuyển trạng thái”, tập trung xử lý điểm nghẽn về đội ngũ, cơ sở vật chất, kỷ cương và vận hành ổn định mô hình quản lý mới; (2) giai đoạn 2027-2030 là giai đoạn tăng tốc, hoàn thành các mục tiêu định lượng của Nghị quyết 71; (3) giai đoạn 2031-2035 và tầm nhìn 2045 hướng tới phổ cập trung học phổ thông, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của hệ thống giáo dục. Kết quả từng năm cần được công bố công khai, có đánh giá độc lập và điều chỉnh kịp thời.
*****
Chấn hưng nền giáo dục Việt Nam là nhiệm vụ lớn, có ý nghĩa chiến lược trong giai đoạn phát triển mới. Đây không phải là công việc có thể hoàn thành trong một vài năm, cũng không thể thực hiện bằng những điều chỉnh riêng lẻ về chương trình, sách giáo khoa, thi cử hay cơ sở vật chất. Đó phải là quá trình đổi mới có tính hệ thống, bắt đầu từ tư duy, được bảo đảm bằng thể chế phù hợp, nguồn lực đủ mạnh và sự chuyển biến thực chất của từng chủ thể.
Một năm thực hiện Nghị quyết 71 cho thấy hệ thống chủ trương, chính sách về cơ bản đã được xác lập; điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở khâu tổ chức thực hiện và đo lường kết quả, mà gốc rễ là cách tiếp cận quản lý dựa vào đầu vào, quy trình, chưa chuyển thực chất sang quản trị dựa vào kết quả, tác động và trao quyền tự chủ đi đôi với trách nhiệm giải trình. Vì vậy, yêu cầu cốt lõi là đặt người học ở vị trí trung tâm, nhà giáo ở vị trí then chốt, chất lượng thực chất làm thước đo và lợi ích lâu dài của dân tộc làm mục tiêu cao nhất; kết hợp hài hòa giữa kế thừa truyền thống hiếu học với tiếp thu tinh hoa giáo dục nhân loại, giữa giáo dục tri thức với giáo dục nhân cách, giữa phát triển cá nhân với trách nhiệm xã hội, giữa hội nhập quốc tế với giữ gìn bản sắc văn hóa Việt Nam.
Tương lai của một quốc gia không chỉ được quyết định bởi tài nguyên thiên nhiên, quy mô kinh tế hay trình độ công nghệ, mà trước hết bởi chất lượng con người mà quốc gia ấy tạo dựng thông qua giáo dục. Với truyền thống hiếu học, ý chí vươn lên và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, Việt Nam có đủ cơ sở để xây dựng một nền giáo dục tiến bộ, nhân văn, hiện đại, chất lượng cao, nếu có tầm nhìn đúng, quyết tâm chính trị mạnh mẽ, giải pháp đồng bộ và hành động kiên trì, nhất quán.
Chấn hưng giáo dục chính là chấn hưng con người; chấn hưng con người chính là tạo dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của dân tộc Việt Nam.
Trung tướng, PGS, TS NGUYỄN TUẤN DŨNG
Theo Báo Quân đội Nhân dân