Thất thoát sau thu hoạch và lãng phí phụ phẩm đang khiến chuỗi lúa gạo ĐBSCL giảm giá trị. Giải quyết các vấn đề này là yêu cầu cấp thiết để nâng cao hiệu quả kinh tế và tăng thu nhập cho nông dân.

Thu hoạch lúa ở xã Thới Lai, TP Cần Thơ.

Giảm thất thoát, tối ưu phụ phẩm

Với sản lượng khoảng 25 triệu tấn lúa mỗi năm, ĐBSCL thải ra hơn 24 triệu tấn rơm rạ và nhiều phụ phẩm có giá trị khác, như trấu, cám. Tuy nhiên, nguồn phụ phẩm này chưa được quản lý, khai thác sử dụng đạt hiệu quả cao nhất. Tại nhiều nơi, nông dân còn đốt bỏ rơm rạ sau các mùa thu hoạch: vừa lãng phí, vừa ảnh hưởng đến môi trường. Các nguồn phụ phẩm trấu và cám đã được khai thác sử dụng hầu như toàn bộ. Tuy nhiên, giá trị mang lại còn hạn chế do chưa tạo được nhiều sản phẩm chế biến sâu, có hàm lượng công nghệ, chất xám cao và giá trị gia tăng cao. Thực tế này, đòi hỏi các cơ quan chức năng ở trung ương, địa phương và các bên có liên quan cần vào cuộc kịp thời để khai thác tốt các nguồn phụ phẩm nhằm nâng cao giá trị chuỗi lúa gạo và phát triển bền vững.

Mỗi năm, vùng ĐBSCL có một lượng lớn lúa gạo bị thất thoát do các khâu thu hoạch, chế biến, vận chuyển và lưu trữ chưa tối ưu. Kéo giảm và ngăn chặn tổn thất lúa gạo có thể giúp nâng cao đáng kể thu nhập cho nông dân. Theo Viện Chiến lược Chính sách nông nghiệp và Môi trường (ISPAE), Bộ Nông nghiệp và Môi trường, qua khảo sát tại nhiều địa phương vùng ĐBSCL cho thấy, tổn thất lúa gạo ở mức khá cao, từ 13,5-15% trên tổng sản lượng, trong đó khâu thu hoạch chiếm tỷ trọng lớn nhất. Việc giảm một nửa tổn thất hiện tại có thể bảo toàn khoảng 1,96-2,67 triệu đồng/ha/vụ. Việc ngăn chặn thất thoát, nâng chất lượng lúa gạo và tận dụng hiệu quả phụ phẩm cần được thực hiện đồng bộ trong toàn chuỗi, với sự tham gia của cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân.

Theo bà Trần Thị Thanh Nhàn, Trưởng Ban Thị trường và Ngành hàng thuộc ISPAE, ngăn chặn thất thoát lúa gạo không chỉ giúp bảo toàn sản lượng và giá trị kinh tế mà còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng hiệu quả hơn đất đai và các nguồn lực trong sản xuất nông nghiệp.

Đồng bộ các giải pháp

Thất thoát trong chuỗi giá trị lúa gạo không chỉ ở sản lượng mà còn ở chất lượng và giá trị. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thất thoát, trong đó ở khâu thu hoạch là do hạ tầng sản xuất, công nghệ, máy móc, cũng như ảnh hưởng của mưa bão và các điều kiện thời tiết, thủy văn bất lợi. Để giảm thất thoát cần thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp về đổi mới công nghệ sau thu hoạch, phát triển hạ tầng và dịch vụ dùng chung, tăng cường liên kết và điều phối chuỗi. Nhà nước cần có thêm các cơ chế chính sách ưu đãi và hỗ trợ cho người dân, doanh nghiệp về tín dụng, công nghệ và thúc đẩy hợp tác công tư cho công nghệ và hạ tầng giảm thất thoát. Đầu tư phát triển các cơ sở hạ tầng giao thông, logistics và tăng cường kết nối giữa các bên liên quan để phát triển các hoạt động khai thác, chế biến, tiêu thụ phụ phẩm từ lúa gạo, nhất là rơm.

Ông Nguyễn Văn Huỳnh, Giám đốc Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Thanh niên Phú Hòa, xã Tân Hội, tỉnh An Giang, cho biết: “Nông dân rất cần Nhà nước hỗ trợ thắt chặt liên kết chuỗi và giúp tiếp cận các máy móc, công nghệ để thuận lợi thu rơm ra khỏi đồng trong các điều kiện thời tiết bất lợi. Đồng thời, khai thác sử dụng hiệu quả rơm và nâng cao được giá bán lúa”. Theo ông Huỳnh, nông dân tại nhiều hợp tác xã trồng lúa ở ĐBSCL đang tích cực tham gia Đề án "Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030". Quan tâm nâng cao chất lượng, giảm thất thoát và thực hiện thu gom rơm để sử dụng nhằm gia tăng thu nhập. Tuy nhiên, nông dân còn gặp khó do còn hạn chế về công nghệ và liên kết chuỗi, nhất là liên kết trong khai thác sử dụng và phát triển thị trường tiêu thụ rơm.

Giảm thất thoát và tối ưu phụ phẩm đang trở thành nhiệm vụ chiến lược nhằm bảo vệ thành quả lao động của người nông dân và nâng cao chuỗi giá trị bền vững. Theo ông Lê Minh Hùng, Giám đốc Phân viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (SIAEP) thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, lúa gạo là ngành hàng chiến lược, đóng vai trò quan trọng đối với sản xuất, đời sống, kinh doanh và xuất khẩu của Việt Nam, nhất là tại ĐBSCL. Bên cạnh những thuận lợi và thành tựu đã đạt được, ngành lúa gạo đang đối mặt nhiều khó khăn cần giải quyết. Đặc biệt, là vấn đề tổn thất sau thu hoạch, tổn thất về chất lượng và giá trị sản phẩm và phụ phẩm lúa gạo chưa được khai thác tối ưu hiệu quả. Trước các yêu cầu ngày càng cao của thị trường xuất khẩu, đòi hỏi ngành lúa gạo phải nâng cao chất lượng, an toàn thực phẩm và hiệu quả sản xuất. Chú trọng tiết kiệm năng lượng, nhiên liệu, giảm phát thải, hướng tới kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG