Ngày 5-10, Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska ở Stockholm (Thụy Điển), đã công bố những người đoạt giải Nobel Y học năm 2026. 

Chân dung 3 nhà khoa học đoạt Giải Nobel Y học 2026, từ trái sang: Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel. Ảnh: Reuters

Đó là 3 nhà khoa học: Karl Deisseroth thuộc Viện Y học Howard Hughes và Đại học Stanford (Mỹ), Peter Hegemann thuộc Đại học Humboldt Berlin (Đức) và Georg Nagel thuộc Đại học Würzburg (Đức). 

Hội đồng Nobel cho biết các nhà khoa học Deisseroth (54 tuổi), Hegemann (71 tuổi) và Nagel (73 tuổi) được chọn “vì những khám phá của họ liên quan đến kênh ion điều khiển bằng ánh sáng và quang di truyền học”, giúp hiểu rõ hơn về cách thức hoạt động của não bộ.

Hành trình khám phá bí ẩn não bộ

Đầu những năm 1990, Hegemann đã nghiên cứu cách tảo Chlamydomonas phản ứng với ánh sáng trong nửa mili giây. Ông đưa ra giả thuyết rằng một loại prôtêin duy nhất thu nhận ánh sáng và hoạt động như một kênh ion. Nagel đã kiểm tra điều này bằng cách tiêm gien Chlamydomonas vào trứng ếch và phát hiện channelrhodopsin-2, một kênh ion mở ra khi tiếp xúc với ánh sáng.

Hình ảnh minh họa bộ não người được chiếu trên màn hình trong buổi công bố Giải Nobel Y học tại Stockholm (Thuỵ Điển) ngày 5-10. Ảnh: AFP

Năm 2003, họ công bố rằng prôtêin này có thể được đưa vào tế bào người và chuột hamster để tạo ra các xung điện bằng ánh sáng. Năm 2005, Deisseroth đã chứng minh kỹ thuật này trên tế bào thần kinh chuột và phương pháp đó được đặt tên là quang di truyền học. 

Bằng việc ứng dụng công nghệ quang di truyền học, các nhà nghiên cứu đã lập sơ đồ các mạch thần kinh và giải mã cách chúng chi phối những ký ức, cảm xúc và hành vi cụ thể, qua đó mở ra tiềm năng lớn trong việc điều trị lâm sàng các rối loạn thần kinh, tâm thần.

Thomas Perlmann, Tổng thư ký Hội đồng Nobel tại Viện Karolinska, cho biết: “Kỹ thuật quang di truyền cho phép bật hoặc tắt hoạt động của từng tế bào thần kinh riêng lẻ trong não sống. Phương pháp này hiện đang được sử dụng trong các phòng thí nghiệm trên toàn thế giới để khám phá những bí ẩn của bộ não”.

Trong các thử nghiệm lâm sàng, các nhà nghiên cứu đang khôi phục thị lực cho những người bị mù do một chứng bệnh gọi là viêm võng mạc sắc tố, bằng cách cấy một loại prôtêin nhạy cảm với ánh sáng vào võng mạc. Các nhà khoa học cũng hy vọng rằng phương pháp quang di truyền học có thể cải thiện việc cấy ghép ốc tai, cho phép kích thích dây thần kinh thính giác chính xác hơn so với các thiết bị điện hiện tại, hứa hẹn giúp ích cho người khiếm thính.

Ông Perlmann cho biết khi nói chuyện với cả 3 người đoạt giải, họ đều rất ngạc nhiên và vui mừng. “Cả 3 người đều nói rằng thật tuyệt vời khi được nhận giải thưởng cùng với hai người kia, họ gọi nhau là những người bạn. Được nhận giải cùng nhau là một vinh dự lớn. Đó là điều họ muốn truyền đạt”, ông Perlmann nói.

Theo Guardian, 3 nhà khoa học sẽ chia sẻ giải thưởng trị giá 12 triệu kronor Thụy Điển (hơn 31 tỉ đồng).

Trong lịch sử, giải thưởng Nobel Y học đã vinh danh nhiều phát minh khoa học có ảnh hưởng lớn đến nhân loại, bao gồm công trình nghiên cứu về thuốc kháng sinh penicillin của Alexander Fleming, được công nhận vào năm 1945, và Karl Landsteiner, người đã đoạt giải vào năm 1930 nhờ phát hiện ra các nhóm máu ở người.

Năm ngoái, các nhà khoa học người Mỹ Mary Brunkow và Fred Ramsdell cùng nhà khoa học người Nhật Shimon Sakaguchi đã giành được giải thưởng nhờ công trình nghiên cứu làm sáng tỏ cách hệ thống miễn dịch bảo vệ các tế bào khỏe mạnh, mở ra hướng đi mới cho các phương pháp điều trị bệnh mới như ung thư.

THANH TRÚC (Theo Guardian, Reuters)