Kiểm tra, giám sát, thi hành kỷ luật của Đảng và phòng, chống tham nhũng, lãng phí không chỉ là “thanh bảo kiếm” để phát hiện, ngăn ngừa, xử lý vi phạm, mà còn là phương thức quan trọng nhằm giữ vững kỷ luật, kỷ cương, kiểm soát quyền lực và xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, tận tụy, thực sự vì nhân dân phục vụ. Khi công tác kiểm tra, giám sát được thực hiện nghiêm minh, khách quan và đúng nguyên tắc, đó không chỉ là biện pháp chấn chỉnh những biểu hiện lệch lạc mà còn góp phần xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh từ bên trong.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Chín phần mười khuyết điểm trong công việc của chúng ta là vì thiếu sự kiểm tra” [1]. Lời dạy ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị, nhất là trong bối cảnh yêu cầu xây dựng, chỉnh đốn Đảng và kiểm soát quyền lực ngày càng trở nên cấp thiết. Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn xác định công tác kiểm tra, giám sát và thi hành kỷ luật là một bộ phận đặc biệt quan trọng của công tác xây dựng Đảng. Bước vào giai đoạn phát triển mới, khi đất nước đứng trước những thời cơ và thách thức đan xen, việc giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương, tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và lãng phí càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu và uy tín của Đảng.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, quyền lực luôn cần được tổ chức và kiểm soát bằng những cơ chế phù hợp. Trong điều kiện Đảng cầm quyền, quyền lực mà cán bộ, đảng viên được giao không phải là đặc quyền cá nhân, mà trước hết là trách nhiệm trước Đảng, Nhà nước và nhân dân. Quyền lực có thể trở thành công cụ để kiến tạo, phát triển và phục vụ xã hội; nhưng nếu người nắm quyền thiếu tu dưỡng, thiếu ý thức trách nhiệm và không được đặt trong cơ chế kiểm soát chặt chẽ, quyền lực cũng có thể bị lạm dụng, dẫn đến những biểu hiện suy thoái, tư lợi và xa rời lợi ích chung.

Thực tế cho thấy, sự tha hóa quyền lực thường không bắt đầu từ những sai phạm lớn. Nó có thể xuất phát từ những biểu hiện tưởng chừng nhỏ như sự thiếu minh bạch trong giải quyết công việc, việc sử dụng quyền hạn không đúng mục đích, tư duy vụ lợi hoặc đặt lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm lên trên lợi ích chung. Nếu không được phát hiện, ngăn chặn kịp thời, những biểu hiện đó có thể tích tụ, phát triển thành tham nhũng, tiêu cực và lãng phí, làm tổn hại đến nguồn lực phát triển của đất nước và nghiêm trọng hơn là làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.

Vì vậy, kiểm tra, giám sát, thi hành kỷ luật và kiểm soát quyền lực không phải là công việc mang tính tình thế, càng không phải chỉ được đẩy mạnh khi xảy ra vi phạm. Đây là yêu cầu thường xuyên trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Kỷ luật nghiêm minh không nhằm tạo ra tâm lý sợ hãi hay làm cán bộ trở nên thụ động, mà nhằm xác lập những giới hạn rõ ràng về quyền hạn và trách nhiệm, để mỗi cán bộ, đảng viên hiểu rằng quyền lực luôn đi đôi với trách nhiệm, chức vụ càng cao thì yêu cầu về sự gương mẫu càng lớn.

Trong quá trình Đảng và Nhà nước kiên trì, quyết liệt đẩy mạnh công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, các thế lực thù địch và phần tử cơ hội luôn tìm cách xuyên tạc, bóp méo bản chất của cuộc đấu tranh này. Có những luận điệu cố tình cho rằng việc xử lý cán bộ, đảng viên vi phạm là biểu hiện của “đấu đá nội bộ” hoặc “thanh trừng phe phái”, từ đó phủ nhận những nỗ lực xây dựng, chỉnh đốn Đảng và gieo rắc tâm lý hoài nghi trong xã hội. Những lập luận đó cố tình né tránh một sự thật rõ ràng: tham nhũng và sự tha hóa quyền lực là những vấn đề có thể phát sinh trong bất kỳ xã hội nào nếu quyền lực không được kiểm soát chặt chẽ. Không một quốc gia hay thể chế nào có thể miễn nhiễm tuyệt đối với nguy cơ tham nhũng; điều quan trọng là thái độ, quyết tâm chính trị và năng lực của hệ thống trong việc phát hiện, ngăn ngừa và xử lý vi phạm.

Việc kiên quyết xử lý cán bộ, đảng viên vi phạm theo tinh thần không có vùng cấm, không có ngoại lệ chính là biểu hiện rõ nét của quyết tâm làm trong sạch đội ngũ và giữ nghiêm kỷ luật của Đảng. Một tổ chức mạnh không phải là tổ chức không có khuyết điểm, mà là tổ chức dám nhìn thẳng vào sự thật, dám nhận diện những hạn chế của mình và kiên quyết sửa chữa. Tinh thần tự soi, tự sửa, tự chỉnh đốn chính là một trong những nguồn sức mạnh quan trọng để Đảng không ngừng nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu. Việc xử lý nghiêm minh những cán bộ vi phạm không làm suy yếu tổ chức, mà ngược lại, góp phần củng cố niềm tin khi nhân dân nhìn thấy quyết tâm bảo vệ kỷ luật, kỷ cương và sự công bằng.

Tuy nhiên, xử lý vi phạm chỉ là một phần của công tác kiểm soát quyền lực. Muốn phòng ngừa từ sớm, từ xa và ngăn chặn nguy cơ sai phạm ngay từ khi mới manh nha, cần xây dựng cơ chế để quyền lực được kiểm soát chặt chẽ trong suốt quá trình vận hành. Điều đó đòi hỏi hệ thống quy định phải rõ ràng, quy trình phải minh bạch và cơ chế giám sát phải đủ hiệu lực để không ai có thể lợi dụng chức vụ, quyền hạn phục vụ lợi ích riêng.

Những năm qua, Đảng đã không ngừng hoàn thiện các quy định về kiểm soát quyền lực, công tác cán bộ, kiểm tra, giám sát và thi hành kỷ luật. Việc hoàn thiện thể chế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc khắc phục những khoảng trống, hạn chế các sơ hở có thể bị lợi dụng để trục lợi. Mục tiêu không chỉ là xử lý người vi phạm sau khi sai phạm xảy ra, mà quan trọng hơn là xây dựng môi trường để cán bộ không thể tham nhũng do cơ chế kiểm soát chặt chẽ, không dám tham nhũng vì kỷ luật nghiêm minh, không muốn tham nhũng nhờ sự tu dưỡng về đạo đức và không cần tham nhũng khi chế độ, chính sách được thực hiện phù hợp.

Cùng với phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, công tác phòng, chống lãng phí cũng đang đặt ra yêu cầu ngày càng quyết liệt hơn. Lãng phí không chỉ là thất thoát tiền bạc hay tài sản công. Lãng phí còn có thể xuất hiện trong việc sử dụng thời gian, nguồn nhân lực, cơ sở vật chất và đặc biệt là để vuột mất những cơ hội phát triển. Một nguồn lực bị sử dụng không hiệu quả có thể làm chậm bước phát triển của cả một địa phương, một ngành hoặc một lĩnh vực. Vì vậy, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí không thể chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi chung chung mà phải trở thành ý thức, trách nhiệm và văn hóa trong hoạt động công vụ của mỗi cán bộ, đảng viên.

Mục đích sâu xa của công tác kiểm tra, giám sát và thi hành kỷ luật không phải là tìm kiếm sai phạm để xử lý, mà quan trọng hơn là giáo dục, phòng ngừa, cảnh tỉnh và giúp tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên kịp thời nhận ra hạn chế để sửa chữa. Tinh thần “trị bệnh cứu người” luôn thể hiện tính giáo dục và tính nhân văn trong công tác xây dựng Đảng. Tuy nhiên, tính nhân văn không đồng nghĩa với sự dễ dãi. Đối với những hành vi vi phạm nghiêm trọng, cố ý, gây hậu quả lớn hoặc làm tổn hại đến uy tín của tổ chức, việc xử lý nghiêm minh là cần thiết để bảo vệ kỷ luật chung, giữ gìn sự trong sạch và sức chiến đấu của tổ chức đảng.

Xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính vì vậy phải được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ giữa “xây” và “chống”. Chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí để loại bỏ những biểu hiện làm suy yếu tổ chức; đồng thời xây dựng môi trường để những cán bộ có năng lực, phẩm chất và tinh thần cống hiến được phát huy. Liêm chính không chỉ đơn giản là không tham ô, không nhận hối lộ hay không vụ lợi cá nhân. Liêm chính còn thể hiện trong cách sử dụng quyền lực được giao, trong thái độ đối với công việc, trong việc dám bảo vệ cái đúng và trong khả năng đặt lợi ích của Đảng, của đất nước và của nhân dân lên trên lợi ích cá nhân.

Một thực tế cũng cần được nhìn nhận thẳng thắn là trong quá trình siết chặt kỷ luật, kỷ cương, ở một số nơi đã xuất hiện tâm lý e dè, sợ sai, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Đây là vấn đề cần được quan tâm giải quyết. Kỷ luật nghiêm minh không thể trở thành lý do để cán bộ không dám làm, không dám đổi mới. Ngược lại, kiểm soát quyền lực phải đi cùng với cơ chế khuyến khích và bảo vệ những cán bộ có động cơ trong sáng, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Một bộ máy tốt không chỉ là bộ máy hạn chế được sai phạm, mà còn phải là bộ máy biết hành động, biết đổi mới và biết giải quyết công việc vì sự phát triển.

Điều quan trọng là phải phân biệt rõ giữa những hành vi cố ý vi phạm vì động cơ vụ lợi với những thiếu sót, hạn chế có thể phát sinh trong quá trình đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung. Khi cán bộ làm đúng quy định, có động cơ trong sáng và đặt lợi ích chung lên trên hết, cần có cơ chế để khuyến khích và bảo vệ. Ngược lại, những biểu hiện lợi dụng chủ trương đổi mới để hợp thức hóa sai phạm hoặc phục vụ lợi ích cá nhân phải được nhận diện và xử lý nghiêm minh. Sự nghiêm khắc trong kỷ luật và sự khuyến khích sáng tạo không đối lập với nhau; nếu được thực hiện đúng đắn, 2 yếu tố này sẽ bổ sung cho nhau, tạo nên một môi trường công tác vừa có kỷ cương, vừa có động lực phát triển.

Để công tác kiểm tra, giám sát, thi hành kỷ luật Đảng và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí thực sự trở thành động lực xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh, trước hết cần tiếp tục nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các cấp ủy, tổ chức đảng, đặc biệt là người đứng đầu. Người đứng đầu không thể chỉ yêu cầu cấp dưới thực hiện liêm chính mà bản thân phải là người nêu gương trước tiên. Sự gương mẫu phải được thể hiện trong từng quyết định, trong cách sử dụng quyền lực, trong tinh thần thực hành tiết kiệm và trách nhiệm đối với công việc. Khi người đứng đầu nghiêm túc, công khai và minh bạch, kỷ luật của tổ chức sẽ được củng cố từ bên trong.

Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và các quy định về kiểm soát quyền lực; tăng cường công khai, minh bạch trong những lĩnh vực dễ phát sinh tiêu cực. Chuyển đổi số cần được xem là một giải pháp quan trọng để đổi mới phương thức quản lý, giảm những khâu trung gian không cần thiết và tăng khả năng giám sát của cơ quan chức năng, tổ chức và nhân dân. Một quy trình càng minh bạch, càng được số hóa và càng dễ kiểm tra thì nguy cơ phát sinh nhũng nhiễu, tiêu cực càng có điều kiện để được hạn chế.

Công tác kiểm tra, giám sát cũng cần tiếp tục đổi mới theo hướng chủ động, phòng ngừa và kịp thời. Không chờ đến khi xảy ra sai phạm nghiêm trọng mới tiến hành kiểm tra, mà phải chú trọng phát hiện sớm những dấu hiệu ban đầu để nhắc nhở, chấn chỉnh và ngăn ngừa từ xa. Việc kiểm tra, giám sát cần tập trung vào những lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh tham nhũng, tiêu cực, lãng phí và những vấn đề đang được nhân dân quan tâm. Phát hiện sớm, xử lý đúng và kịp thời không chỉ hạn chế hậu quả mà còn góp phần bảo vệ cán bộ, tổ chức ngay từ khi sai phạm chưa trở nên nghiêm trọng.

Một trong những nguồn sức mạnh quan trọng của công tác xây dựng Đảng là dựa vào nhân dân để xây dựng Đảng và giám sát quyền lực. Nhân dân không chỉ là người thụ hưởng thành quả phát triển mà còn là chủ thể quan trọng tham gia giám sát hoạt động của bộ máy. Thông qua Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội, những ý kiến, phản ánh chính đáng của nhân dân cần được lắng nghe, tôn trọng và tiếp thu một cách thực chất. Những vấn đề người dân phản ánh cần được xem xét, xử lý kịp thời, bởi đây không chỉ là trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền mà còn là một kênh quan trọng giúp phát hiện những hạn chế trong quản lý và phòng ngừa nguy cơ phát sinh tiêu cực.

Cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, lãng phí, siết chặt kỷ luật, kỷ cương và kiểm soát quyền lực là một quá trình lâu dài, phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì và quyết tâm chính trị cao. Đây không phải là công việc có thể hoàn thành trong một sớm một chiều, nhưng cũng không thể chậm trễ, bởi kỷ luật, kỷ cương chính là nền tảng bảo đảm cho bộ máy vận hành đúng hướng và quyền lực thực sự được sử dụng vì lợi ích của nhân dân.

Mỗi cán bộ, đảng viên cần nhận thức sâu sắc rằng quyền lực càng lớn thì trách nhiệm càng cao. Giữ gìn sự liêm chính, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và tận tụy phục vụ nhân dân không chỉ là yêu cầu về đạo đức công vụ mà còn là danh dự, trách nhiệm chính trị của người cán bộ, đảng viên. Kiểm tra, giám sát và thi hành kỷ luật của Đảng, nếu được thực hiện đúng nguyên tắc, khách quan, công tâm và nghiêm minh, sẽ không chỉ là “thanh bảo kiếm” để xử lý vi phạm mà còn là cơ chế bảo vệ những người làm đúng, ngăn ngừa những nguy cơ có thể dẫn đến sai phạm và tạo dựng môi trường để những cán bộ có năng lực, phẩm chất thực sự được cống hiến.

Khi quyền lực được kiểm soát chặt chẽ, kỷ luật được giữ nghiêm, cơ chế được hoàn thiện và đội ngũ cán bộ luôn đặt lợi ích của Đảng, của đất nước và của nhân dân lên trên hết, hệ thống chính trị sẽ có nền tảng vững chắc để phát triển. Khi đó, “thanh bảo kiếm” của công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật không chỉ mang ý nghĩa răn đe, xử lý, mà còn trở thành sức mạnh bảo vệ kỷ cương, rèn giũa bản lĩnh, hun đúc phẩm chất và xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, tận tụy, đủ năng lực, đủ uy tín, thực sự đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

HUỲNH HOÀNG TƯỞNG

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1]  - Hồ Chí Minh: Toàn tập (xuất bản lần thứ 3), Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t.5, tr.327