Một bộ máy được tinh gọn không đồng nghĩa với công việc cũng nhẹ đi. Phía sau sự vận hành thông suốt của chính quyền cấp xã sau sắp xếp là những ngày làm việc kéo dài, những cán bộ phải cùng lúc đảm nhận nhiều phần việc, những nhiệm vụ mới phát sinh trong khi biên chế từng bước được cơ cấu lại.

Khi địa bàn rộng hơn, đầu việc nhiều hơn, yêu cầu từ người dân ngày càng cao, câu hỏi đặt ra không còn là bộ máy đã “gọn” đến đâu, mà là làm thế nào để một đội ngũ không còn cồng kềnh vẫn đủ sức gánh vác khối lượng công việc ngày càng lớn. Ở cơ sở, phía sau 2 chữ “thông suốt” là một áp lực không dễ nhìn thấy.

Một cán bộ - nhiều "chiếc mũ"

Những băn khoăn về sức chịu tải của bộ máy cấp cơ sở không chỉ đến từ thực tiễn địa phương, mà đã được đặt ra tại nghị trường Quốc hội. Thảo luận về việc thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI, đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Đoàn Cà Mau) cho rằng, bên cạnh những kết quả bước đầu, cần kịp thời nhận diện và tháo gỡ những điểm nghẽn để chính quyền thực sự hoạt động hiệu quả, gần dân, phục vụ nhân dân tốt hơn. Đáng chú ý, bà chỉ ra một nghịch lý: đầu mối được thu gọn nhưng khối lượng công việc ở cơ sở lại rất lớn; với cơ cấu chỉ 2 phòng chuyên môn thuộc UBND cấp xã, bình quân mỗi phòng phải đảm nhận nhiệm vụ tương ứng của khoảng 7 sở, ngành. Một cán bộ cấp xã vì thế không còn chỉ “biết sâu một việc”, mà phải xử lý nhiều lĩnh vực, trong khi số lượng hồ sơ hành chính tăng nhưng biên chế chưa phải lúc nào cũng được điều chỉnh tương xứng.

Đằng sau những con số ấy là một câu hỏi không thể né tránh: đã tinh gọn được bộ máy, nhưng công việc đã thực sự tinh gọn hay chưa? Nếu chỉ bỏ đi một tầng nấc trung gian rồi chuyển nguyên khối nhiệm vụ xuống cấp xã, sự tinh gọn về tổ chức rất dễ trở thành sự gia tăng áp lực ở nơi gần dân nhất. Đây cũng là vấn đề được đại biểu Trần Thị Hoa Ry lưu ý khi cho rằng việc bỏ cấp trung gian đòi hỏi phải đồng thời tái thiết kế quy trình, phân bổ lại nguồn lực, thay vì đơn thuần “chuyển việc xuống” cơ sở.

Cán bộ, công chức cấp xã đang chịu áp lực ngày càng lớn khi phải xử lý khối lượng công việc ngày càng nhiều.

Chỉ cần theo chân cán bộ, công chức của một trong một ngày làm việc, mới thấy hết những áp lực đang dồn lên nơi được xem là “cánh tay nối dài” gần dân nhất.

Hiện tại, chị N.T.K.H, Phó Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội của một xã trên địa bàn TP Cần Thơ đang phụ trách một phạm vi công việc khá rộng, từ nội vụ, văn hóa, lao động, việc làm, bảo trợ xã hội đến thông tin, tuyên truyền và nhiều nhiệm vụ khác. Những công việc này trước đây được giao cho nhiều bộ phận nay được quy về một đầu mối, trong khi yêu cầu xử lý công việc không vì thế mà giảm đi.

Có những ngày, bàn làm việc của chị gần như không có lúc trống. Văn bản từ nhiều lĩnh vực liên tục chuyển đến, có ngày lên đến khoảng 50 văn bản cần nghiên cứu, xử lý hoặc tham mưu. Mỗi văn bản lại có một nội dung, một yêu cầu và một thời hạn khác nhau. Có việc cần xin ý kiến, có việc phải rà soát số liệu, có việc liên quan trực tiếp đến chế độ, chính sách của người dân; tất cả cùng xuất hiện trong một khoảng thời gian. “Có những ngày xử lý từ sáng đến chiều vẫn không hết việc. Những nội dung cần tập trung nghiên cứu thì phải tranh thủ buổi tối. Nhiều hôm tôi phải mang hồ sơ, tài liệu về nhà làm tiếp, vì để sang ngày hôm sau thì có những việc sẽ trễ thời hạn”, chị N.T.K.H cho biết.

Quá tải không chỉ được đo bằng có bao nhiêu đầu việc, mà còn nằm ở việc bao nhiêu nhiệm vụ cùng lúc đòi hỏi cán bộ phải hoàn thành trong một khoảng thời gian hữu hạn. Bộ máy có thể được thu gọn trên sơ đồ, nhưng nếu những dòng công việc vẫn tiếp tục dồn về một đầu mối, bài toán đặt ra không chỉ là làm sao để cán bộ “làm hết việc”, mà còn là làm sao tổ chức lại công việc để không phải lấy thời gian ngoài giờ của cán bộ làm phần bù cho sự gia tăng nhiệm vụ.

“Núi” văn bản và những vòng tròn báo cáo

Một trong những áp lực ít được nhìn thấy ở cơ sở chính là công việc hành chính. Làm công tác văn phòng, anh T.H.K, chuyên viên Văn phòng HĐND - UBND của một phường trên địa bàn TP Cần Thơ, gần như ngày nào cũng phải làm quen với một “núi” văn bản. Có những văn bản chỉ đạo được chuyển đến vào buổi sáng, đến chiều đã phải tham mưu xử lý; có những nhiệm vụ tưởng như đã hoàn tất nhưng sau đó lại phát sinh yêu cầu cập nhật số liệu, bổ sung báo cáo hoặc tổng hợp lại theo một biểu mẫu khác. “Những lúc sơ kết 6 tháng hay cuối năm, có ngày chúng tôi phải làm 2-3 báo cáo. Báo cáo này vừa hoàn thành thì báo cáo khác đã đến hạn. Có khi buổi sáng đang tổng hợp số liệu cho nội dung này, buổi chiều lại phải chuyển sang một yêu cầu khác. Công việc cứ nối nhau, chưa kịp khép việc trước thì đã phải mở việc sau”, anh T.H.K nói.

Theo anh T.H.K, đáng nói là có trường hợp cùng một nội dung nhưng các sở, ngành khác nhau của cấp trên lần lượt yêu cầu cấp xã báo cáo, trong khi thông tin, số liệu cơ bản không thay đổi. Cán bộ, công chức cấp xã lại phải rà soát, tổng hợp, đối chiếu và trình bày theo những biểu mẫu, yêu cầu khác nhau. 

Từ câu chuyện của một chuyên viên văn phòng, “núi” văn bản hiện ra không còn là một khái niệm trừu tượng. Đó là những văn bản đến dồn dập, những thời hạn nối tiếp nhau và những vòng tròn báo cáo có khi lặp lại cùng một nguồn dữ liệu.

Một bộ máy được tinh gọn về đầu mối, nhưng nếu mỗi nhiệm vụ vẫn kéo theo quá nhiều tầng nấc báo cáo, thì áp lực chưa biến mất; nó chỉ chuyển từ những tầng nấc tổ chức xuống bàn làm việc của cán bộ cơ sở.

Vấn đề vì thế không đơn thuần là cán bộ có thể làm thêm bao nhiêu báo cáo. Câu hỏi quan trọng hơn là: trong số những báo cáo đang được thực hiện, đâu là thông tin thực sự cần thiết cho quản lý, đâu có thể tích hợp, đâu có thể khai thác từ dữ liệu đã có?

Bởi mỗi lần một cán bộ phải mở lại một hồ sơ, nhập lại một bảng số liệu hay viết lại một nội dung đã từng báo cáo, đó không chỉ là thêm một thao tác hành chính. Đó là thêm một phần thời gian của bộ máy bị giữ lại trong những vòng tròn báo cáo.

Trách nhiệm lớn, chính sách đã tương xứng?

Một vấn đề khác đang được nhiều cán bộ, công chức cấp xã quan tâm là chế độ, chính sách chưa thật sự tương xứng với khối lượng công việc và trách nhiệm đang đảm nhận. Câu chuyện này không chỉ được nhắc đến trong những cuộc trao đổi ở cơ sở, mà tại nghị trường Quốc hội, những băn khoăn về phụ cấp, chế độ đãi ngộ và điều kiện làm việc của đội ngũ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ ở cấp xã cũng đã được đại biểu nêu lên.

Đơn cử, khi phát biểu thảo luận về phát triển kinh tế - xã hội tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI, đại biểu Quốc hội Hà Sỹ Huân (Thái Nguyên) nêu quan điểm: Sau khi kết thúc cấp huyện, đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã trở thành lực lượng nòng cốt thực thi phân cấp, phân quyền.

Theo đó, cấp xã trực tiếp giải quyết công việc cho người dân, mọi quyết định đều tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân. “Một trưởng phòng kinh tế - hạ tầng, trưởng phòng đô thị, hạ tầng đô thị hoặc trưởng phòng văn hóa - xã hội phải tham mưu nhiều việc, nhiều nhiệm vụ của 6-7 sở, ngành, lĩnh vực”, ông Huân nói.

Theo ông Huân, điều này làm gia tăng áp lực lớn về trách nhiệm pháp lý, đòi hỏi công chức, lãnh đạo phải đáp ứng năng lực chuyên môn nghiệp vụ toàn diện.

Tuy nhiên, đại biểu nêu thực tế mức phụ cấp chức vụ của cán bộ, công chức cấp xã còn thấp, chưa xứng đáng với tính chất công việc nhân sự đang đảm nhiệm và có khoảng cách khá xa so với mức phụ cấp của công chức quản lý cấp tỉnh.

Nêu cụ thể, ông Huân nói, trưởng phòng ở xã, phường được hưởng phụ cấp 0,25, cấp phó phòng 0,15; với cấp tỉnh thì trưởng phòng có phụ cấp 0,5, phó phòng 0,3 lần mức lương cơ sở.

Từ đó, đại biểu đề nghị Chính phủ đánh giá tổng thể về chế độ chính sách tiền lương, phụ cấp đối với cán bộ, công chức ở xã, phường và sớm có giải pháp đồng bộ để đội ngũ yên tâm công tác, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.

Thực tế, cán bộ, công chức cấp xã là những người đứng ở điểm cuối của nhiều chủ trương, chính sách, cũng là nơi người dân tìm đến đầu tiên khi cần giải quyết một vấn đề cụ thể; trong khi đó, nhiều vấn đề về biên chế, vị trí việc làm, phụ cấp và chính sách đối với đội ngũ ở cơ sở vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh.

Một cán bộ ở cơ sở chia sẻ: “Chúng tôi xác định đã nhận nhiệm vụ thì phải làm, công việc của người dân không thể vì mình mệt mà để chậm. Nhưng để một người có thể gắn bó lâu dài và làm việc với tinh thần trách nhiệm cao, ngoài yêu cầu về kỷ luật và trách nhiệm, cũng cần có chính sách đủ để chúng tôi cảm thấy công sức của chúng tôi bỏ ra được ghi nhận”.

Đó cũng là tiếng lòng không chỉ của một cá nhân. Bởi nếu yêu cầu đối với cán bộ, công chức ngày càng cao, nhưng cơ chế khuyến khích, đãi ngộ và điều kiện làm việc không theo kịp, thì về lâu dài sẽ đặt ra bài toán về thu hút, giữ chân và phát huy những người có năng lực ở cơ sở.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải là “cán bộ có muốn làm việc hay không?”, mà là: chính sách đã đủ sức tạo động lực để những người có năng lực yên tâm công tác, gắn bó và sẵn sàng nhận những phần việc khó ở cơ sở hay chưa?

Bài, ảnh: TRƯỜNG SƠN

Bài 3: Muốn cơ sở mạnh, phải “tiếp sức” cho cơ sở