Mặc dù các lực lượng chức năng đã tập trung phòng, chống thuốc lá lậu nhưng do địa bàn rộng, nhân sự và phương tiện thiếu thốn, sinh kế người dân địa phương còn nhiều khó khăn nên việc kiểm soát thuốc lá lậu vẫn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Mới đây, Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (VTA) đã tổ chức hội thảo "Phòng chống thuốc lá lậu: Thực trạng và giải pháp" nhiều giải pháp đã được đề xuất để ngăn chặn hiệu quả vấn nạn này.

Thủ đoạn buôn lậu tinh vi, manh động...

Lực lượng Quản lý thị trường TP Cần Thơ phát hiện và bắt giữ một vụ buôn lậu thuốc lá trên địa bàn TP Cần Thơ.

Ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch VTA cho biết, trong các năm qua, nhờ sự quan tâm và chỉ đạo sát sao của Chính phủ, Ban chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (BCĐ 389/QG) cùng các lực lượng chức năng địa phương, công tác chống buôn lậu thuốc lá đã đạt nhiều kết quả tích cực. Đặc biệt, trong hai năm gần đây, do ảnh hưởng dịch COVID-19, giao thương qua biên giới được kiểm soát chặt chẽ hơn, công tác chống thuốc lá lậu đã có những đạt hiệu quả đáng kể. Qua đó, số lượng thuốc lá lậu bị bắt giữ trong năm 2020 tăng gần gấp đôi so với 2019, thị phần thuốc lá lậu trong năm 2020 theo đó cũng giảm gần 2%. Mặt hàng thuốc lá lậu phổ biến 2 nhãn hiệu Jet và Hero (chiếm hơn 80% thị phần thuốc lá lậu). Hoạt động buôn lậu tập trung nhiều ở các tỉnh phía Nam giáp biên giới Campuchia (chiếm hơn 84% tổng lượng thuốc lá nhập lậu qua các tuyến biên giới khác trên toàn quốc).

Phân tích từ các chuyên gia, việc buôn lậu thuốc lá vẫn diễn ra do nhiều yếu tố tạo nên, trong đó phải kể đến đầu tiên là lợi thế cạnh tranh và lợi nhuận của các sản phẩm thuốc lá lậu, có thể lên đến 400% nên nhiều người vẫn bị hấp dẫn, nhất là những người dân nghèo vùng biên giới không có thu nhập ổn định. Các đường dây vận chuyển được tổ chức hoạt động rất chuyên nghiệp. Thuốc lá lậu được các đối tượng tập kết ở các kho hàng sát biên giới, sau đó dùng vỏ lãi, xuồng máy hoặc thuê người đai vác, vận chuyển băng qua đường biên giới. Các đối tượng thường vận chuyển vào ban đêm và thường xuyên thay đổi địa bàn hoạt động, ngụy trang cất giấu rất tinh vi, luôn cử người theo dõi các lực lượng chức năng… để né tránh. Sau khi vào nội địa, các đầu nậu dùng xe gắn máy vận chuyển đơn lẻ, thành nhiều chuyến để qua mặt các cơ quan quản lý. Các đối tượng này thường chạy xe tốc độ cao, lạng lách nguy hiểm cho người tham gia giao thông. Các đầu nậu không chỉ thuê người dân, không có việc làm ổn định mà còn thuê các đối tượng có tiền án, tiền sự, nghiện ma túy để vận chuyển hàng. Khi bị lực lượng chức năng bắt giữ, các đối tượng này thường rất manh động, chống đối lại lực lượng làm nhiệm vụ, tẩu tán tang vật.

Để qua mặt các lược lượng chức năng, các đối tượng còn sử dụng hình thức thuê xe tải để vận chuyển thuốc lá lậu với số lượng lớn. Đây là một trong những khó khăn của cơ quan chức năng trong quá trình kiểm tra, bởi khi bắt giữ chỉ có tài xế và xe tải chở hàng này, giấy tờ là các hợp đồng thuê xe dân sự, không có  chủ hàng...

Đề xuất giải pháp

Tại hội thảo "Phòng chống thuốc lá lậu: Thực trạng và giải pháp", đại diện Công ty Thuốc lá Sài Gòn cho rằng, thuốc lá hợp pháp là mặt hàng không được khuyến khích tiêu dùng nên phải chịu thuế tiêu thụ đặc biệt để hạn chế tiêu dùng. Do vậy, chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá sản xuất hợp pháp cần được điều chỉnh để làm giảm động lực của những người đi buôn lậu, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước kiểm soát chất lượng. Bên cạnh đó, cần phải tăng cường tuyên truyền vận động người tiêu dùng sử dụng có lựa chọn dù không thể bỏ ngay thói quen nghiện thuốc nhưng sẽ thay đổi dần hành vi, chuyển từ sử dụng sản phẩm độc hại nhiều gây thiệt hại mạnh sang sản phẩm ít gây hại hơn rồi bỏ hẳn. Do thuốc lá được nhập khẩu bất hợp pháp thường không rõ nguồn gốc xuất xứ, không kiểm soát được chất độc hại bị cấm sử dụng, gây nguy hại nghiêm trọng đến sức khỏe người tiêu dùng.

Các chuyên gia cho rằng, việc tăng thuế đối với thuốc lá phải đi đôi với thực hiện tốt công tác chống buôn lậu. Để tăng cường đấu tranh, ngăn chặn, kiểm soát hiệu quả hoạt động này, các lực lượng chức năng không chỉ thực hiện bắt giữ các hành vi buôn lậu mà cần tăng cường kiểm tra, bắt giữ, xử lý hệ thống bán lẻ thuốc lá lậu trên thị trường. Để công tác chống buôn lậu thuốc lá đạt hiệu quả, chống thất thu cho ngân sách nhà nước, đại diện VTA và lãnh đạo các công ty sản xuất thuốc lá, các đơn vị Quản lý thị trường đề xuất cần triển khai với giải pháp đồng bộ, toàn diện để tiếp tục đẩy mạnh công tác phòng, chống thuốc lá lậu, bao gồm: tăng cường tuyên truyền giáo dục người tiêu dùng, tiểu thương, nhà phân phối không tham gia tiếp tay cho các đường dây buôn lậu. Tăng cường nguồn lực để thắt chặt kiểm tra ở vùng biên giới và giám sát thị trường ở các tỉnh này; trích một phần kinh phí trong Quỹ phòng chống tác hại thuốc lá cho công tác phòng, chống thuốc lá lậu. Kiến nghị Chính phủ có giải pháp làm việc với nước bạn Campuchia để giải quyết tình trạng buôn lậu nói chung và thuốc lá lậu nói riêng từ lãnh thổ Campuchia về Việt Nam…

Từ ngày 15-3-2022, Chính phủ đã quyết định mở cửa hoàn toàn giao thương, giao lưu kết nối trong nước cũng như quốc tế, đồng nghĩa với việc các hoạt động sản xuất, kinh doanh, xuất nhập cảnh, xuất nhập khẩu hoạt động bình thường trở lại. Điều này tiềm ẩn nguy cơ các đối tượng lợi dụng để buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép các mặt hàng cấm, hàng giả, hàng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có thuốc lá lậu. Đối với thuế tiêu thụ đặc biệt, các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá đề xuất chưa tăng thuế tiêu thụ đặc biệt để cho các doanh nghiệp hồi phục sau đại dịch COVID-19, tránh việc tăng sốc gây bất ổn thị trường cũng như tạo thêm khoảng trống cho thuốc lá lậu. Các doanh nghiệp cũng mong muốn Chính phủ cân nhắc lộ trình phù hợp với Đề án định hướng Chương trình xây dựng pháp luật nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, tức việc tăng thuế chỉ nên cân nhắc từ năm 2024 trở đi, giúp doanh nghiệp kinh doanh thuốc lá hợp pháp tăng cường sức cạnh tranh và tạo ra sự bền vững về an sinh xã hội.

Bài, ảnh: KHÁNH NAM