Hai tháng nữa, bưởi chính thức bước vào thị trường Hoa Kỳ. Những năm gần đây, diện tích bưởi tăng bình quân hơn 10%/năm. Liệu diện tích bưởi có bùng phát theo kiểu mạnh ai nấy làm?

Số đông - thuyền ai nấy lạo?

Một vài hợp tác xã từng làm ăn với các công ty chuyên xuất nhập khẩu trái cây như Chánh Thu, Vina T&T hiểu rõ tiêu chuẩn đang chờ đợi cơ hội mới.

Tuy nhiên, số đông vẫn đứng ngoài nhìn cơ hội này với muôn vàn trở ngại, nói: “Khó lắm! Không làm được đâu!”.

Nhiều nhà sản xuất thừa nhận khoảng cách hàng hóa làm ra còn quá xa với tiêu chuẩn, sự lặp lại như từng diễn ra với xoài, thanh long, vú sữa, nhãn… xuất khẩu giữa thị trường quen gọi là “khó tính” so với Trung Quốc.

Nhìn bãi xe container hàng ngàn chiếc ùn ứ ở biên giới Việt - Trung, “ê ẩm” trước những thay đổi ngặt nghèo của thị trường “dễ tính” chừng nào thì việc quay đầu chạy khỏi trận địa “thập diện mai phục” khiến số đông hiểu rằng “dễ tính” là cách tưởng tượng đơn giản và thô sơ về thị trường gần, thiện chí nhưng không mang lại sự tự hào về hình ảnh quốc gia chất lượng.

Từ nay đến sau Tết Nguyên đán sắp tới, khoảng 1,7 triệu tấn trái cây các loại sắp thu hoạch, những cánh cửa FTA đang mở, cơ hội hàng xuất khẩu không chỉ có bưởi. Sẽ vô cùng phi lý khi cơ hội đến mà người sản xuất chỉ thấy toàn thách thức chỉ vì thói quen không bỏ được...

Năm 2019, Việt Nam có 97.900ha bưởi, sản lượng 818.900 tấn, xuất khẩu đạt gần 4,8 triệu USD. Các tỉnh Trung du miền núi phía Bắc trồng 27.700ha bưởi, sản lượng gần 165.000 tấn/năm… Trong đó, Hòa Bình (42.700 tấn), Phú Thọ (34.200 tấn), Bắc Giang (29.400 tấn), Tuyên Quang (19.000 tấn), Thái Nguyên (15.900 tấn)... với các giống bưởi ngon như bưởi Diễn, bưởi Ðoan Hùng... Các tỉnh miền Nam trồng trên 43.500ha, sản lượng hơn 371.000 tấn/năm. Trong đó, Bến Tre (8.824ha), Vĩnh Long (8.619ha), Ðồng Nai (5.426ha) hình thành những vùng trồng tập trung bưởi da xanh (Bến Tre), bưởi Năm Roi (Vĩnh Long), bưởi đường Biên Hòa (Ðồng Nai)...

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, giá trị thương mại bưởi toàn cầu ước đạt khoảng 1,1-1,2 tỉ USD/năm. Riêng Việt Nam, giá trị xuất khẩu bưởi tươi từ 1,195 triệu USD năm 2015 đã tăng lên 4,827 triệu USD năm 2019 và sẽ còn tăng nhanh hơn nữa trong thời gian tới. Mở rộng diện tích hay củng cố, nâng cao chất lượng là sự chọn lựa cho tương lai.

Hợp tác xã Hùng Hòa, tỉnh Trà Vinh, xây dựng vùng trồng bưởi da xanh theo yêu cầu thực hành nông nghiệp tốt (GAP) và từng bước tiếp cận tiêu chuẩn xuất khẩu.

Chỉn chu vùng trồng

Ven sông Hậu là vùng bưởi Năm Roi. 3 tháng trước, Vĩnh Long có 59 mã số vùng trồng cây ăn trái với trên 730ha và 6 mã số cơ sở đóng gói đã được cấp mã số xuất khẩu sang các thị trường Hoa Kỳ, EU, Australia, New Zealand và Trung Quốc.

Bến Tre nơi có chỉ dẫn địa lý bưởi da xanh, là một trong 5 cây trồng chủ lực của tỉnh, trồng tập trung ở huyện Châu Thành, Mỏ Cày Bắc, Giồng Trôm, TP Bến Tre và Chợ Lách. Xâm nhập mặn ảnh hưởng cây ăn trái - giá cả thị trường, bao gồm vật tư đầu vào và đầu ra sản phẩm - cộng với tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng do đại dịch hoành hành, nông dân chọn con đường thay đổi phương thức sản xuất, canh tác theo hướng bảo vệ tài nguyên, môi trường, tự ủ phân hữu cơ...

Bến Tre có thể tự điều chỉnh diện tích bưởi da xanh, nhưng các tỉnh khác sẽ không thể biết diện tích bưởi “giãn nở” kiểu nào. Cuộc cạnh tranh nghiệt ngã sẽ diễn ra giữa những vùng trồng bưởi là điều khó tránh khỏi.

Theo FAO, vào năm 2006, sản lượng bưởi thế giới khoảng 4 triệu tấn, trồng ở 74 quốc gia, diện tích 264.000ha. Hiện nay, đã lan rộng sang 140 nước, sản lượng thế giới khoảng 14-14,8 triệu tấn/năm. Thế giới từng chứng kiến sự giãn nở diện tích. Hai năm sau, (năm 2008) 10 nhà sản xuất bưởi hàng đầu thế giới là Mỹ, Trung Quốc, Mexico, Nam Phi, Ấn Ðộ, Argentina, Thổ Nhĩ Kỳ, Cuba, Brazil và Tunisia (FAOSTAT, 2010). Hiện nay, Mỹ, Ấn Ðộ, Israel, Mexico, Cuba, Trung Quốc, Malaysia, Philippines, Thái Lan được ghi nhận là những nhà sản xuất cao nhất. Bưởi Grape Fruit của Hoa Kỳ đã vào thị trường Việt Nam bán với giá 520.000 đồng/trái.

Người Trung Quốc hàm ý nói rằng các bản viết tay được tìm thấy trong các tài liệu cổ ghi lại dưới thời của Tả Yu (khoảng năm 2205 đến 2197 Trước Công nguyên), cho thấy các loại trái cây họ cam quýt, đặc biệt là quýt và pummelos (bưởi), được coi là cống vật cao quý và chỉ dành cho triều đình (Webber 1967; Nagy và Attaway 1980).

Malaysia và Thái Lan từng chia nhau thị trường xuất khẩu bưởi. Bưởi Malaysia có màu hơi vàng và thu hoạch vào khoảng tháng 1, tháng 2, trong khi của Thái Lan có màu xanh và từ tháng 6 đến tháng 10. Việt Nam có những giống đặc chủng nổi tiếng, chắc chắn sẽ tạo ấn tượng “cực kỳ lợi hại” khi vào Hoa Kỳ, nhiều Việt kiều nhận xét. Vấn đề là chuẩn chất lượng trái cây được kiểm soát như thế nào.

Hình ảnh quốc gia chất lượng

Tại Hoa Kỳ - Bộ Luật Hiện đại hóa an toàn vệ sinh thực phẩm (Food Safety Modernization Act - FSMA) được ký vào năm 2011 nhằm bảo đảm nguồn cung cấp thực phẩm an toàn, bằng việc chuyển hướng tập trung của các cấp quản lý liên bang vào các quy định mới từ việc trồng, thu hoạch, đóng gói và bảo quản sản phẩm, bao gồm cả các yêu cầu về chất lượng nước, sức khỏe và vệ sinh lao động, cải tạo đất sinh học, chất lượng thiết bị và công cụ dụng cụ, thậm chí cả chất lượng tòa nhà - là sự thay đổi đáng kể nhất về an toàn vệ sinh thực phẩm trong vòng 70 năm qua.

Các số liệu của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ cho thấy mỗi năm khoảng 48 triệu người bị nhiễm bệnh liên quan đến an toàn vệ sinh thực phẩm (cứ 6 người có 1 người bị nhiễm bệnh), trong đó khoảng 128.000 người phải nhập viện và 3.000 ca tử vong. Luật FSMA quy định việc áp dụng và thực thi các giải pháp với các tiêu chuẩn an toàn về thực phẩm trong nước cũng như nhập khẩu ở Hoa Kỳ, kêu gọi thực thi để kiểm soát, ngăn ngừa mối nguy.

Nghe nói bưởi vào thị trường Hoa Kỳ, ông Ðặng Văn Rô, 77 tuổi, từng đi đầu trong việc đăng ký bảo hộ bưởi da xanh Ba Rô, nói: “Ðịnh vị một giống bưởi ngon của ông bà để lại trên thị trường là việc hệ trọng. Tôi đã từng cung bưởi da xanh cho Vietnam Airlines trong suốt 10 năm để quảng bá đặc sản của Bến Tre và tôi đã quay 3 video clip đưa lên youtube”.

Mấy năm nay xâm nhập mặn khiến 1.200 cây (1ha) chỉ còn vài trăm cây (2 công), ông Ba Rô tiếc vì tuổi đã cao, sức đã yếu nên không thể làm gì để khôi phục. Nghe nói anh em miền Ðông đang tìm cách phát triển quy mô bưởi da xanh theo chuẩn hữu cơ. “Mong các anh em tìm đúng nguồn giống chuẩn. Thị trường có lúc rao bán 8.000-9.000 đồng một gốc bưởi da xanh. Cây giống không chuẩn sẽ làm hư hết danh tiếng bưởi da xanh” - ông nói.

Bài, ảnh: CHÂU LAN