Trước những diễn biến khốc liệt và phi quy luật của biến đổi khí hậu, phòng, chống thiên tai nước ta đang dịch chuyển mạnh mẽ: từ ứng phó bị động sang chủ động phòng ngừa toàn diện. Trong đó, đầu tư bài bản cho giám sát, cảnh báo và dự báo dựa trên tác động đang phát huy vai trò nền tảng, mở đường cho những hành động sớm nhịp nhàng, giảm thiểu tối đa rủi ro cho cộng đồng.

Điểm tựa đắc lực

Việt Nam nằm trong nhóm 5 quốc gia chịu ảnh hưởng tổn thất nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu, do thiên tai xảy ra trên diện rộng và ngày càng cực đoan. Giai đoạn 2020-2025, cả nước ghi nhận tổn thất nghiêm trọng với trung bình mỗi năm có trên 300 người chết, mất tích (tăng 130% so với giai đoạn 2015-2019) và thiệt hại kinh tế trên 45.000 tỉ đồng (tăng 167% so với giai đoạn 2015-2019). Để chủ động phòng ngừa rủi ro, nền tảng “cảnh báo sớm” đóng vai trò là kim chỉ nam kích hoạt sớm các biện pháp ứng phó, bảo vệ tính mạng và tài sản.

Tại ĐBSCL, hạn mặn và thiên tai là những thách thức thường trực đối với nông nghiệp. Để ứng phó, Đài Khí tượng Thủy văn (KTTV) Nam Bộ đã vận hành đồng bộ mạng lưới quan trắc gồm 185 trạm truyền thống chuyên sâu và 595 trạm tự động hoạt động 24/7. Nguồn dữ liệu dày đặc, toàn diện này giúp nâng cao độ chính xác cho các bản tin dự báo tác động. Qua đó, hệ thống liên tục cung cấp dữ liệu thực đo và dự báo thời gian thực về ranh mặn trên các lưu vực sông chính, giúp chính quyền cùng người dân chủ động vận hành cống ngăn mặn, trữ ngọt kịp thời.

Người dân thường xuyên xem dự báo thời tiết, cảnh báo thiên tai... để có giải pháp bảo vệ cây trồng kịp thời, hiệu quả.

Thực tế nghiên cứu tác động cho thấy, xâm nhập mặn ảnh hưởng “rất cao” đến các vùng chuyên canh cây ăn trái đặc sản tại Vĩnh Long, Đồng Tháp, Cần Thơ, Cà Mau; ảnh hưởng mức độ “cao” tại Tây Ninh, An Giang. Các loại cây nhạy cảm như sầu riêng, xoài cát Hòa Lộc, bưởi da xanh, cam sành, quýt hồng, vú sữa Lò Rèn, măng cụt, chôm chôm… đối mặt với nguy cơ thiệt hại nghiêm trọng nếu thiếu thông tin dự báo sớm.

Đặc biệt, cảnh báo sớm còn là bệ đỡ khoa học cốt lõi cho Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030”. Vùng lõi chiến lược tại An Giang (chiếm khoảng 55% diện tích đề án) và Đồng Tháp (chiếm khoảng 16-18%) khá phụ thuộc vào các kịch bản dự báo nguồn nước, triều cường và lũ thượng nguồn sông MêKông. Việc phối hợp liên ngành thực hiện “Bản tin thời tiết nông vụ” tại đây đã được Cục Trồng trọt công nhận là “Tiến bộ kỹ thuật”, giúp nông dân chủ động né tránh thiên tai, tối ưu hóa sản xuất và giảm phát thải.

Chuyển dịch tư duy dự báo số hóa

Từ tháng 7-2025, thực hiện nhiệm vụ cho mô hình hoạt động chính quyền địa phương 2 cấp, công tác KTTV có những bước đổi mới mang tính thực chất. Điều này đòi hỏi thông tin dự báo phải dịch chuyển mạnh mẽ theo hướng nâng cao mức độ chi tiết đến xã, phường và các vùng có nguy cơ xảy ra thiên tai.

Theo Cục KTTV, để tối ưu hóa kịch bản điều hành mới, cơ quan KTTV đã triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật số. Cụ thể là xây dựng bản đồ số các xã, phường sáp nhập; ứng dụng mô hình số trị để cập nhật liên tục dữ liệu thời tiết và lưu trữ tập trung trên hệ thống máy chủ. Các bản tin, bản đồ dự báo thời gian thực được truyền tải linh hoạt qua ứng dụng di động (App) và hệ thống WebGIS, kết hợp hoàn thiện nguồn số liệu đầu vào.

Mô hình trên giúp cập nhật liên tục các diễn biến thời tiết nguy hiểm phục vụ chỉ đạo của chính quyền cơ sở. Các bản tin chi tiết được chuyển nhanh qua mạng xã hội và email đến tận cấp xã, phường, giúp địa phương chủ động đưa ra phương án ứng phó sát thực tế, kịp thời sơ tán dân cư tại các vùng nguy cơ cao, tuyệt đối không để bị động trước các tình huống cực đoan.

Sự liên thông chặt chẽ từ khâu quan trắc, dự báo đến truyền tin trực quan đã khẳng định vai trò cốt lõi của công tác cảnh báo sớm. Đây không chỉ là căn cứ pháp lý, kỹ thuật quyết định hiệu quả chuỗi hành động phòng chống thiên tai, mà còn là giải pháp nền tảng nhằm bảo vệ trọn vẹn sinh kế bền vững cho người dân ĐBSCL và cả nước trước những thách thức ngày càng lớn của tự nhiên.

Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai, từ các thông tin dự báo, cảnh báo sớm, giai đoạn 2020-2025, các Bộ ngành, địa phương triển khai ứng phó, tổ chức kêu gọi, kiểm đếm, hướng dẫn cho trên 3,2 triệu lượt tàu thuyền, trên 16 triệu lượt lao động biết diễn biến của bão, áp thấp nhiệt đới để di chuyển tránh trú nên cơ bản không để xảy ra thiệt hại về người, tàu thuyền trên biển. Thời gian này, trên đất liền cũng tổ chức sơ tán 757.965 hộ dân tại các khu vực nguy cơ cao lũ quét, sạt lở đất, ngập lụt sâu… đến nơi an toàn.

Thông tin dự báo, cảnh báo cũng được phát trên các phương tiện truyền thông, các mạng xã hội để người dân nắm và chủ động triển khai các biện pháp ứng phó (gia cố, chằng chống nhà ở, chuẩn bị lương thực, nước uống, nhu yếu phẩm…).

Bài, ảnh: HÀ TRIỀU