Khu Bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Lung Ngọc Hoàng - hệ sinh thái đầm lầy và sông nước đặc trưng trải dài từ phía Tây sông Hậu đến vùng U Minh - được xem là di sản cuối cùng của hệ sinh thái tự nhiên đất ngập nước. “Lá phổi xanh” này của Cần Thơ nói riêng và vùng ĐBSCL nói chung, được định hướng trở thành vùng du lịch sinh thái kết hợp giáo dục, nghiên cứu khoa học, có giá trị đến muôn đời sau cả về sinh thái và tri thức.

Ảnh: Lý Anh Lam

Bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên

Tháng 11, chúng tôi có dịp cùng ông Trần Bé Em (thường gọi ông Sáu Bé), Trưởng Phòng Khoa học và Bảo tồn, Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng, vào rừng trên những chiếc võ lãi đặc trưng Nam Bộ. Dọc hành trình, ông giới thiệu với chúng tôi những cây bản địa đã sống bám rừng, cũng là thành quả mấy chục năm công tác bảo tồn cây bản địa của những người làm việc tại nơi này. Để giờ đây, Lung Ngọc Hoàng rợp mát bóng cây, những lung nước đẹp huyền ảo, chim cò bay lượn...

Ông Sáu Bé có hơn 36 năm gắn bó với vùng đất này, từ thời điểm còn là Lâm trường Phương Ninh. Hiện Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng có diện tích hơn 2.800ha, trong đó có khoảng 1.400ha rừng tràm, hệ thực vật phong phú với 396 loài bậc cao, nhiều loài có giá trị làm thuốc, làm cảnh và cung cấp thức ăn. Về động vật, Lung Ngọc Hoàng ghi nhận có trên 200 loài, trong đó nhiều loài quý hiếm. Lung Ngọc Hoàng vì thế đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn gen quý hiếm. Lãnh đạo Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng cũng xác định nhiệm vụ bảo tồn các loài thực vật, sinh vật bản địa, góp phần cân bằng và phát triển bền vững của các hệ sinh thái tự nhiên.

Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng vẫn giữ vẻ đẹp tự nhiên với không gian xanh mướt. Ảnh: Kiều Mai

“Bên cạnh việc giữ vững diện tích rừng hiện hữu, từ năm 2013, chúng tôi đã bắt đầu trồng các cây bản địa: trâm bầu, cà na, ô môi... Đến năm 2016 đã có 80ha được trồng”, ông Sáu Bé cho biết. Anh Nguyễn Quốc Toàn, kỹ sư lâm nghiệp, có hơn 25 năm gắn bó Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng, chia sẻ: “Khi sưu tầm và trồng cây bản địa, chúng tôi muốn để đời sau và du khách từ nơi khác biết rõ vùng đất này. Cây bản địa còn góp phần cải tạo môi trường sinh thái ở các lung nhỏ, tạo điều kiện cho các động vật bản địa phát triển, nhất là cá đồng”. Nhờ trồng cây bản địa, nhiều lung khô nước đã dần phục hồi hệ sinh thái, trở thành không gian sinh sống của nhiều động vật quý hiếm.

Ông Lê Thanh Sơn, Phó Giám đốc Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng, cho biết: “Khu bảo tồn được thành lập từ năm 2002 với nhiệm vụ chính là bảo tồn đa dạng sinh học, đặc biệt là các loài thủy sản và thực vật bản địa. Gần 20 năm qua, chúng tôi giữ vững diện tích rừng, đồng thời trồng nhiều cây bản địa. Đơn vị phối hợp với nhiều viện, trường khảo sát, thực hiện nhiều đề tài về hiện trạng động, thực vật hoang dã, lên các danh mục khoa học. Hiện chúng tôi đang triển khai dự án bảo tồn giống lúa ma; đồng thời có những đề án, kế hoạch bảo vệ các loài động vật quý hiếm. Điều này không chỉ tạo cân bằng và đa dạng sinh học mà còn là nền tảng để Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng kết hợp bảo tồn với du lịch xanh theo định hướng bền vững”. 

Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng nhìn từ trên cao. Ảnh: Lý Anh Lam

Phát triển du lịch gắn với bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học

Tại Quyết định số 509/QĐ-TTg ngày 13-6-2024 của Thủ tướng Chính phủ, Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng được đưa vào danh mục các địa điểm tiềm năng phát triển khu du lịch quốc gia trong quy hoạch hệ thống du lịch thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo đó, Đề án Phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng giai đoạn 2024-2030 (Đề án) được xây dựng, hướng tới trở thành điểm đến xanh, bảo tồn đa dạng sinh học; vừa phục vụ giáo dục, nghiên cứu khoa học, du lịch sinh thái theo hướng bền vững.

Đội tuần tra và bảo vệ rừng tại Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng. Ảnh: Kiều Mai

Cụ thể, Đề án có 15 dự án nhỏ, trong đó có các mục tiêu đảm bảo phát triển hệ sinh thái tự nhiên, gìn giữ văn hóa địa phương, giúp phát triển kinh tế và tạo việc làm cho cộng đồng, nâng cao sự hiểu biết cho du khách về công tác bảo tồn, hệ sinh thái rừng... Đề án chỉ phát triển các công trình phục vụ cho hoạt động du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí tại phân khu dịch vụ hành chính; không phát triển các công trình trên tại phân khu phục hồi sinh thái và phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, chỉ được phép xây dựng các tuyến đường bộ, đường mòn, trạm quan sát cảnh quan, lều trú chân, biển chỉ dẫn. Theo đó, các hoạt động du lịch được tham khảo đề xuất tổ chức là: trekking, đạp xe, đi ghe tham quan trải nghiệm sinh thái trong rừng thông qua các tuyến tuần tra bảo vệ rừng; cắm trại dã ngoại; thả động vật hoang dã về tự nhiên; nghỉ dưỡng sinh thái và chăm sóc sức khỏe cao cấp; du lịch giáo dục môi trường, nghiên cứu khoa học về đa dạng sinh học và hệ sinh thái rừng...

Ông Lê Thanh Sơn, Phó Giám đốc Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng, chia sẻ: “Quan điểm của chúng tôi là phát triển du lịch phải dựa trên các nguyên tắc phát triển bền vững, gắn với bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học; phù hợp các quy định trong phương án quản lý rừng bền vững. Các sản phẩm du lịch được định hướng thuận nhiên, đưa du khách đi xuồng xuyên rừng, quan sát chim, cá, tìm hiểu cây dược liệu bản địa. Đồng thời tạo điều kiện để người dân ở vùng đệm cùng tham gia các hoạt động du lịch nông nghiệp, du lịch cộng đồng, homestay đảm bảo sinh kế lâu dài”.

Công tác tuần tra và bảo vệ rừng tại Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng. Ảnh: Kiều Mai

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, vai trò của những khu bảo tồn như Lung Ngọc Hoàng càng giữ vị trí quan trọng. Những mảng rừng xanh, đầm lầy và hệ thống sông rạch đa dạng không chỉ mang giá trị sinh thái, đa dạng sinh học mà còn góp phần hạn chế tác động của biến đổi khí hậu. Do đó, phát triển du lịch gắn với bảo tồn, bảo vệ rừng hướng tới giá trị bền vững của Khu BTTN Lung Ngọc Hoàng là minh chứng cho xu hướng Net Zero.

ÁI LAM