Chuyển đổi xanh và xây dựng khu công nghiệp (KCN) sinh thái đang được xem là xu hướng tất yếu trên toàn cầu, đồng thời là yêu cầu bắt buộc để nâng cao năng lực cạnh tranh trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Nhận thức rõ tầm quan trọng này, Cần Thơ đang quyết liệt hoạch định lộ trình chuyển đổi bền vững cho các KCN trên địa bàn thành phố. Xoay quanh thực trạng và giải pháp cho vấn đề này, ông Lê Thanh Tâm, Trưởng Ban Quản lý các Khu chế xuất và Công nghiệp Cần Thơ, cho biết:

- Phát triển KCN sinh thái là định hướng chung của Trung ương và thành phố, bởi nếu không xanh hóa, chúng ta sẽ mất đi lợi thế cạnh tranh. Trên địa bàn thành phố, mô hình này đã được triển khai thông qua dự án “Triển khai khu công nghiệp sinh thái tại Việt Nam”, trọng tâm tại KCN Trà Nóc 1 và Trà Nóc 2. Dự án đã hình thành được một mô hình cộng sinh giữa 4 doanh nghiệp tại KCN Trà Nóc 1 thông qua việc chia sẻ hơi nước bão hòa (hiện vẫn đang duy trì), đồng thời tổ chức nhiều hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp sử dụng hiệu quả tài nguyên, sản xuất sạch hơn và giảm phát thải.

Nhiều doanh nghiệp trong các KCN đã chủ động triển khai các giải pháp sản xuất xanh như: đầu tư điện mặt trời mái nhà, sử dụng hệ thống cấp hơi công nghiệp tập trung, nâng cấp, cải tiến công nghệ hệ thống xử lý nước thải và tái sử dụng phụ phẩm chế biến nông - thủy sản theo mô hình kinh tế tuần hoàn nhằm giảm thiểu dấu chân carbon. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, hiện thành phố vẫn chưa có KCN nào đạt chuẩn sinh thái theo Nghị định số 35/2022/NĐ-CP của Chính phủ.

Khu công nghiệp VSIP Cần Thơ được đầu tư theo định hướng khu công nghiệp xanh, sinh thái.

* Đâu là những “nút thắt” lớn nhất trong quá trình chuyển đổi sang mô hình KCN xanh, sinh thái, tuần hoàn, thưa ông?

- Để các doanh nghiệp trong KCN tại TP Cần Thơ chuyển đổi xanh, phát triển hạ tầng xanh ít phát thải đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn. Song khả năng huy động các nguồn vốn xanh, tín dụng ưu đãi của doanh nghiệp lại rất hạn chế do thiếu bộ tiêu chí xác nhận rõ ràng. Thêm vào đó, trước những biến động thường xuyên của tình hình kinh tế, doanh nghiệp còn e ngại chuyển đổi xanh. Đối với việc chuyển sang sử dụng năng lượng xanh, việc lắp đặt điện mặt trời mái nhà đang vướng mắc về thủ tục và khả năng tiếp nhận của lưới điện. Nguồn cấp nhiệt chủ yếu vẫn phân tán, các hoạt động chia sẻ tài nguyên (cộng sinh công nghiệp) chỉ mới mang tính tự phát, thiếu đồng bộ. Toàn vùng chưa có nhà máy xử lý rác thải công nghiệp tập trung đáp ứng đủ nhu cầu. Doanh nghiệp phải tốn kém chi phí để chở rác thải lên tận TP Hồ Chí Minh xử lý.

Về thu hút nhà đầu tư hạ tầng KCN sinh thái, với hiện trạng nền đất ĐBSCL yếu, chi phí bơm cát san lấp mặt bằng và xử lý nền khá cao làm tăng tổng mức đầu tư. Việc khan hiếm, đội giá vật liệu san lấp cùng khó khăn trong giải phóng mặt bằng, hạ tầng kết nối đã tác động trực tiếp đến tiến độ dự án khiến nhà đầu tư chùn bước. Đối với nhà đầu tư thứ cấp, điểm nghẽn lớn nhất là hạ tầng luồng lạch sông Hậu hiện bị bồi cạn, mớn nước chỉ đạt khoảng 6m, chỉ tiếp nhận được tàu dưới 10.000 tấn, hàng hóa xuất nhập khẩu phải đi bằng đường bộ lên TP Hồ Chí Minh hoặc cụm cảng Cái Mép, làm chi phí vận tải tăng vọt, giảm sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Từ đó cũng ảnh hưởng đến kết quả chuyển đổi sang các mô hình vận tải xanh, giảm phát thải của doanh nghiệp. Cần Thơ chỉ có thể trở thành trung tâm công nghiệp - logistics vùng ĐBSCL nếu Trung ương có cơ chế đặc thù cho phép nhà đầu tư nạo vét luồng sông Hậu đạt độ sâu từ 10-20m để đón tàu trọng tải 100.000 tấn. Đồng thời, có thể tận dụng nguồn từ nạo vét để bù đắp sự thiếu hụt vật liệu san lấp.

* Trước những thách thức vừa nêu, Ban Quản lý đã có những định hướng, giải pháp cụ thể nào để góp phần cùng thành phố hình thành các KCN sinh thái, thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn trong thời gian tới, thưa ông?

- Ban Quản lý xác định 3 định hướng: Tăng cường năng lượng tái tạo (điện mặt trời áp mái, cấp hơi sinh khối); giảm nhiên liệu hóa thạch; thúc đẩy sản xuất sạch hơn, cộng sinh công nghiệp và tuần hoàn phụ phẩm nông - thủy sản. Về lâu dài, chúng tôi đang nỗ lực thay đổi tư duy thu hút đầu tư xanh, công nghệ cao, chuyển từ việc ưu đãi dựa trên đất đai, thuế phí sang ưu đãi dựa trên “giá trị” đem lại. TP Cần Thơ có thế mạnh vượt trội về phụ phẩm nông - thủy sản và đang khuyến khích các dự án áp dụng kinh tế tuần hoàn, ví dụ biến rác thải, phụ phẩm thành năng lượng sinh khối (trấu), hoặc chế biến sâu tạo giá trị gia tăng cao như chiết xuất collagen từ cá tra, các chiết xuất chitin từ đầu tôm, vỏ tôm phục vụ ngành dược phẩm, hóa chất… Để làm được điều này, rất cần cơ chế thu hút các nhà đầu tư có công nghệ lõi.

Theo quy hoạch giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, thành phố quy hoạch 40 KCN (hơn 21.000ha) và Khu kinh tế biển Trần Đề (40.000ha) theo hướng hiện đại, xanh, tuần hoàn, gắn với đầu mối giao thông, cảng biển, cảng hàng không. Trong năm 2026, thành phố đã thành lập KCN Đại Ngãi (196ha, vốn đầu tư 2.915 tỉ đồng) và KCN Tân Hòa (204,6ha, vốn đầu tư 3.998 tỉ đồng) tạo điều kiện tích hợp các yêu cầu về xanh, sinh thái, tiết kiệm tài nguyên, hạ tầng môi trường và phát thải thấp ngay từ khâu quy hoạch, đầu tư. Trong định hướng phát triển đến năm 2030, KCN Đông Phú 2 được định hướng phấn đấu trở thành KCN sinh thái, được tạo điều kiện tích hợp các yêu cầu về sinh thái, tiết kiệm tài nguyên và phát thải thấp ngay từ khâu quy hoạch.

* Vậy lộ trình chuyển đổi cụ thể sẽ được thực hiện ra sao, thưa ông?

- Chúng tôi kiên định lộ trình chuyển đổi từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, gắn với lộ trình phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Mục tiêu đến năm 2030 sẽ có ít nhất 1 KCN hiện hữu hoàn thành hồ sơ đăng ký chứng nhận KCN sinh thái. Lộ trình chuyển đổi được phân thành 3 nhóm: Nhóm KCN hiện hữu (Trà Nóc 1, Trà Nóc 2, Thốt Nốt, An Nghiệp, Tân Phú Thạnh, Sông Hậu... sẽ chuyển đổi dần, ưu tiên điện mặt trời mái nhà, cấp nhiệt tập trung và cộng sinh công nghiệp; lấy KCN có nền tảng trước đây làm thí điểm. Nhóm KCN mới đang đầu tư (VSIP Cần Thơ, Tân Hòa, Trần Đề...) phải “xanh ngay từ đầu”, đưa tiêu chí KCN sinh thái, năng lượng tái tạo vào điều kiện chấp thuận chủ trương đầu tư. Khu kinh tế Trần Đề và KCN ven biển, tích hợp năng lượng tái tạo, cảng biển và logistics xanh ngay từ khâu lập đề án.

Bên cạnh đó, Ban Quản lý sẽ tiếp tục tham mưu cho UBND thành phố các giải pháp khuyến khích doanh nghiệp tiếp cận các quỹ tài chính xanh quốc tế và tín dụng ưu đãi. Mục tiêu cốt lõi là tạo lập hệ sinh thái tài chính ổn định để phục vụ phát triển hạ tầng và chuyển đổi xanh tại các KCN.

* Xin cảm ơn ông!

MINH HUYỀN (thực hiện)