Khi cả nước bước vào vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, điều mà người dân mong chờ không chỉ là bộ máy hành chính gọn hơn, giải quyết thủ tục hành chính nhanh hơn mà quan trọng là làm thế nào nhanh chóng có được một nền công vụ gần dân hơn, thấu hiểu dân hơn, biết chịu trách nhiệm trước dân hơn. Đó cũng là điều mà sinh thời Bác Hồ thường xuyên đặt ra đối với đội ngũ cán bộ, công chức. Năm nay, kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890-19/5/2026) diễn ra trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã vận hành được gần 1 năm. Trong bối cảnh đó, rất cần soi chiếu lại những yêu cầu về đạo đức công vụ, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức liêm chính, tận tụy, có văn hóa phục vụ để nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương 2 cấp qua những lời dạy của Bác.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, đạo đức công vụ nằm trong chỉnh thể đạo đức cách mạng. Người căn dặn: “Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân”(1). Người nói: “Cơm chúng ta ăn, áo chúng ta mặc, vật liệu chúng ta dùng, đều do mồ hôi, nước mắt của nhân dân mà ra. Vì vậy, chúng ta phải đền bù xứng đáng cho nhân dân. Muốn làm như vậy, chúng ta phải cố gắng thực hành cần, kiệm, liêm, chính”(2). Đó cũng chính là triết lý quản trị mà Bác đã nêu ra: quyền lực công phải được hoàn trả cho nhân dân bằng hiệu quả phục vụ, bằng sự trong sạch của bộ máy.
Từ những lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong giai đoạn hiện nay có thể khái quát 3 yêu cầu cơ bản nhất về đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức. Một là, trung thành với Đảng, với Tổ quốc, hết lòng phụng sự đất nước, phục vụ nhân dân. Hai là, thực thi quyền lực công với tinh thần chấp hành nghiêm pháp luật, kỷ luật, kỷ cương, liêm chính, công tâm, minh bạch; chống quan hệ “xin - cho”, nhũng nhiễu. Ba là, đạo đức công vụ phải thể hiện nói đi đôi với làm; dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, hài hòa giữa liêm chính và hiệu quả trong thực thi công vụ.
Qua gần 1 năm vận hành, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp - nhất là cấp xã - đã đưa chính quyền đến gần dân hơn, nhưng mặt khác cũng làm ưu điểm và nhược điểm của cán bộ, công chức hiện rõ hơn. Cấp xã giờ đây là tuyến đầu giải quyết các thủ tục về hộ tịch, đất đai, xây dựng, an sinh xã hội, kinh doanh, khiếu nại, dịch vụ công trực tuyến… Cái khó của cán bộ, công chức cấp xã hiện nay là phải thực thi đạo đức công vụ trong môi trường vừa chuyển đổi mô hình tổ chức, vừa gia tăng áp lực phục vụ. Sau sắp xếp địa giới hành chính, địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn, hồ sơ nhiều hơn, yêu cầu giải quyết nhanh hơn, minh bạch hơn trong khi hạ tầng dữ liệu, năng lực chuyển đổi số, điều kiện làm việc, quy trình liên thông nhiều lúc, nhiều nơi còn thiếu, chưa thông. Trước thực trạng đó, nếu thiếu trách nhiệm, cán bộ, công chức dễ né việc; thiếu văn hóa phục vụ do quá tải công việc dễ biến thành cáu gắt với dân; thiếu cơ chế bảo vệ người dám làm, đạo đức công vụ dễ bị co lại thành “làm sao cho không sai”.
Từ đó, dễ dẫn đến căn bệnh vô cảm hành chính, kém văn hóa phục vụ thể hiện qua ánh mắt lạnh lùng của người thực thi công vụ hay khi hồ sơ quá hạn chưa giải quyết nhưng không đưa ra được một lời xin lỗi. Hoặc là tâm lý né tránh, sợ trách nhiệm khi đâu đó vẫn còn những cán bộ, công chức tuy không nhũng nhiễu, không vụ lợi, nhưng không dám làm, không dám ký, chuyển trách nhiệm sang nơi khác. Kết quả là quyền dù đã được phân cấp nhưng việc vẫn tắc; thủ tục đơn giản hơn nhưng dân vẫn chờ; bộ máy gọn hơn nhưng hiệu quả không tăng. Khi cấp cơ sở được phân quyền mạnh hơn, nếu các lĩnh vực sát lợi ích người dân và doanh nghiệp như đất đai, xây dựng, tài nguyên, chính sách xã hội không hoặc chưa được kiểm soát chặt chẽ sẽ dễ dẫn đến tình trạng không minh bạch kéo theo cơ chế “xin - cho”, cục bộ - hay còn gọi là “lệch chuẩn liêm chính”.
Để khắc phục những hạn chế đó, trước hết phải chuyển đạo đức công vụ từ lời kêu gọi sang chuẩn mực vận hành. Mỗi địa phương nên cụ thể hóa đạo đức công vụ thành tiêu chí đánh giá đối với cán bộ, công chức thông qua tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn, số lần xin lỗi dân vì trễ hạn, số lượng phản ánh của người dân - doanh nghiệp được xử lý, thái độ tiếp dân, trách nhiệm giải trình… Nghĩa là, đạo đức công vụ giờ đây phải đo được, kiểm được, thưởng phạt được.
Văn hóa nêu gương của người đứng đầu chính quyền các cấp cũng là một yêu cầu rất quan trọng trong xây dựng đạo đức công vụ. Người đứng đầu nêu gương thông qua việc tuân thủ và thực hiện tốt quy định tiếp công dân; chủ động xử lý những việc khó, những vấn đề bức xúc mà dư luận đang quan tâm; dám làm việc đúng; dám bảo vệ người dám làm việc đúng; dám nhận trách nhiệm khi cán bộ cấp dưới làm chưa đúng; dám loại khỏi vị trí những người trì trệ, vô cảm, nhũng nhiễu...
Song song đó, phải kết hợp chặt chẽ giáo dục đạo đức cách mạng với bảo đảm điều kiện làm việc và cơ chế bảo vệ cán bộ, công chức. Không thể chỉ yêu cầu cán bộ, công chức tận tụy mà bỏ qua áp lực về thu nhập, khối lượng công việc từ cấp trên dồn xuống, những rủi ro pháp lý… Đãi ngộ không thể thay thế đạo đức công vụ nhưng sẽ là điều kiện rất cần thiết bảo vệ người liêm chính.
Tóm lại, thực hiện đúng những lời dạy của Bác Hồ trong thực thi đạo đức công vụ là phải biết tự sửa mình trong quyền lực, tự rèn mình trong công vụ, tự soi mình trước nhân dân. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chỉ thật sự thành công khi tinh gọn bộ máy đi liền với tinh sạch đội ngũ; phân quyền đi liền với kiểm soát quyền lực; chuyển đổi số đi liền với văn hóa phục vụ; kỷ luật hành chính đi liền với gần dân, trọng dân, hiểu dân, vì dân.
SONG GIA
---------------------
(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t.5, tr. 292.
(2) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2000, t.7, tr. 392.
