Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đang từng bước được cụ thể hóa bằng những nhiệm vụ, giải pháp ngày càng rõ nét, hướng tới tạo chuyển biến thực chất về chất lượng giáo dục.

Tập thể giáo viên, giảng viên Khoa CNTT (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) không ngừng đổi mới chương trình và phương thức đào tạo để sinh viên ra trường đáp ứng được yêu cầu công việc. Ảnh minh họa: Thanh Tùng/TTXVN

Trong đó, tinh thần xuyên suốt là đặt người học ở vị trí trung tâm của mọi đổi mới, từ quản trị, dạy học, kiểm tra, đánh giá, chuyển đổi số đến đầu tư cơ sở vật chất; đồng thời, xây dựng các đại học tinh hoa, đại học xuất sắc có khả năng dẫn dắt đào tạo nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Người học là trung tâm của mọi đổi mới

Một trong những yêu cầu nổi bật trong triển khai Nghị quyết 71-NQ/TW là chuyển mạnh từ tư duy quản lý, tổ chức hoạt động giáo dục theo cách thức truyền thống sang lấy người học và sự phát triển của người học làm thước đo cuối cùng của quá trình đổi mới.

Tại cuộc làm việc về chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo mới đây, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu nhấn mạnh, đổi mới giáo dục trước hết phải bắt đầu từ đổi mới phương thức quản lý, quản trị, dạy và học; chuyển đổi số chính là công cụ, động lực quan trọng để thực hiện yêu cầu đó. Vì vậy, chuyển đổi số phải tạo được chuyển biến thực chất trong từng địa phương, từng cơ sở giáo dục.

Điểm đáng chú ý là yêu cầu chuyển đổi số không dừng ở việc đưa thủ tục, hồ sơ lên môi trường điện tử. Mỗi cơ sở dữ liệu, nền tảng số phải xác định rõ người sử dụng, nghiệp vụ được thay đổi, giấy tờ được cắt giảm, quyết định quản lý được hỗ trợ và lợi ích cụ thể mang lại cho người học, nhà giáo, cơ sở giáo dục và người dân.

Đây là sự chuyển đổi từ tư duy “ứng dụng công nghệ” sang tư duy “công nghệ tạo ra giá trị”. Ngành Giáo dục và Đào tạo đã số hóa thông tin của hơn 28 triệu người học, nhà giáo thuộc hơn 50.000 cơ sở giáo dục; số hóa hơn 16 triệu học bạ năm học 2025-2026 và trên 8 triệu văn bằng, chứng chỉ. Nhiều dịch vụ như đăng ký dự thi tốt nghiệp trung học phổ thông, tuyển sinh đại học, xét tuyển, tra cứu kết quả, nhập học đã được thực hiện trên môi trường số.

Tuy nhiên, quá trình này cũng cho thấy những điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ, từ chất lượng và khả năng khai thác dữ liệu, sự phân tán của các phần mềm quản lý, hạ tầng và an ninh mạng đến học liệu số dùng chung. Đặc biệt, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao năng lực kiểm soát rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm độ tin cậy của nội dung và liêm chính học thuật.

Như vậy, chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người học được tiếp cận giáo dục thuận lợi hơn, được hỗ trợ tốt hơn trong quá trình học tập và tạo điều kiện để giáo viên dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động chuyên môn.

Tinh thần lấy người học làm trung tâm cũng đang được thể hiện rõ trong quá trình chuẩn bị năm học 2026-2027 tại các địa phương. Tại Lâm Đồng, ngành Giáo dục xác định giải phóng thực chất sức lao động của giáo viên, cắt giảm hồ sơ, sổ sách và những công việc không thuộc nhiệm vụ chuyên môn, qua đó tạo điều kiện để giáo viên tập trung vào giảng dạy, nghiên cứu, chuẩn bị bài, chăm sóc và hỗ trợ từng học sinh. Lãnh đạo tỉnh nhấn mạnh, chất lượng giáo dục không chỉ được đánh giá bằng điểm số hay thành tích mà quan trọng hơn là sự tiến bộ của từng học sinh, phẩm chất, năng lực, kỹ năng và khả năng thích ứng của các em. Tại Quảng Ninh, quan điểm này được cụ thể hóa bằng những chính sách hướng trực tiếp tới điều kiện học tập và đời sống của học sinh như bảo đảm sách giáo khoa, triển khai xe buýt điện đưa đón học sinh, đầu tư cơ sở vật chất, điện mặt trời mái nhà và điều hòa nhiệt độ tại các trường học.

Việc xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới cũng đang được đẩy nhanh để đưa vào hoạt động từ năm học mới. Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu các địa phương hoàn thành công trình đúng tiến độ, nhưng đồng thời phải bảo đảm an toàn, chất lượng và đầy đủ điều kiện vận hành. Đáng chú ý, việc tổ chức khánh thành, khai giảng được yêu cầu đổi mới theo hướng lấy học sinh, người học làm trung tâm, để mỗi học sinh cảm nhận được sự quan tâm của gia đình, nhà trường và xã hội.

Kiến tạo đại học tinh hoa để nâng tầm cả hệ thống

Nếu ở giáo dục phổ thông, lấy người học làm trung tâm được thể hiện trước hết ở việc tạo môi trường học tập tốt hơn, bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục và thúc đẩy sự phát triển toàn diện của từng học sinh, thì ở giáo dục đại học, yêu cầu này gắn chặt với bài toán chất lượng nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu và sức cạnh tranh quốc gia.

Đây cũng là một trong những nội dung được đặt ra tại Hội thảo “Phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc tại Việt Nam trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW, Chiến lược phát triển giáo dục đại học và Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học”.

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhấn mạnh, trong giai đoạn tới, “chất lượng” phải trở thành từ khóa và giá trị đương nhiên của giáo dục đại học. Chất lượng không chỉ được nhìn nhận qua số lượng sinh viên, chương trình đào tạo hay tỷ lệ tốt nghiệp loại giỏi, mà cần được đánh giá bằng năng lực thực tế của người học sau khi tốt nghiệp, tức là sinh viên “làm được những việc gì”, tạo ra giá trị gì cho xã hội.

Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển từ phát triển giáo dục đại học phân tán, dàn trải sang xây dựng hệ sinh thái giáo dục đại học quốc gia, kết nối các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, địa phương và đối tác quốc tế.

Theo định hướng trong dự thảo Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045, việc phân tầng mạng lưới sẽ gắn với sứ mạng, mục tiêu, chỉ số đánh giá, nguồn lực và sản phẩm đầu ra. Nhóm tinh hoa dự kiến gồm 3-5 cơ sở, tập trung nghiên cứu đỉnh cao, cạnh tranh quốc tế và đổi mới sáng tạo lõi; nhóm trọng điểm khoảng 25-30 cơ sở đảm nhiệm đào tạo nhân lực chất lượng cao, dẫn dắt vùng, ngành; các cơ sở còn lại tập trung đào tạo thực hành nghề nghiệp.

Điểm quan trọng trong định hướng này là phát triển đại học tinh hoa không đồng nghĩa với việc tập trung mọi nguồn lực vào một vài cơ sở. Theo Thứ trưởng Lê Quân, đây không phải câu chuyện riêng của hai Đại học Quốc gia mà cần tạo cơ hội để nhiều cơ sở giáo dục đại học vươn lên ở những lĩnh vực có thế mạnh, hình thành các “vùng sáng” trong hệ thống.

Muốn vậy, nguồn lực cần được tập trung cho các mũi nhọn thay vì đầu tư dàn trải. Khi Nhà nước giao nhiệm vụ phải đi cùng cơ chế, chính sách và nguồn lực phù hợp. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng định hướng xây dựng bộ tiêu chí sàng lọc, lựa chọn các cơ sở giáo dục đại học theo từng nhóm, đồng thời tạo điều kiện để các trường chủ động lựa chọn lĩnh vực thế mạnh để phát triển.

Thực tiễn từ các cơ sở giáo dục đại học cho thấy, đại học tinh hoa không thể hình thành chỉ bằng việc tăng quy mô, đổi tên hay đạt thêm một số tiêu chí xếp hạng mà phải là quá trình chuyển đổi về chất. Trong đó, đào tạo tài năng, nghiên cứu đỉnh cao, đổi mới sáng tạo, quốc tế hóa và khả năng tạo tác động xã hội trở thành những trụ cột.

Đại học Quốc gia Hà Nội đang từng bước chuyển đổi theo hướng đại học tinh hoa trên nền tảng đào tạo tài năng được xây dựng qua nhiều thập kỷ. Đơn vị xây dựng đề án ươm tạo nguồn nhân lực tài năng từ bậc Trung học Phổ thông, phát triển các chương trình cử nhân khoa học tài năng, chương trình tiên tiến, chuẩn quốc tế, chất lượng cao và các chương trình liên ngành về công nghệ cốt lõi, công nghệ bán dẫn. Ở bậc sau đại học, đào tạo được gắn với nghiên cứu đỉnh cao thông qua các nhóm nghiên cứu mạnh và chính sách học bổng dành cho nghiên cứu sinh, thực tập sinh xuất sắc.

Trong lĩnh vực STEM và công nghệ, Đại học Bách khoa Hà Nội đề xuất mô hình lấy nhân tài, đào tạo dựa trên nghiên cứu, liên kết sâu với doanh nghiệp và đối tác quốc tế, hạ tầng phòng thí nghiệm dùng chung và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo làm những trụ cột. Quan hệ giữa đại học, doanh nghiệp và viện nghiên cứu cần chuyển từ hỗ trợ sang đồng kiến tạo; đầu tư phải gắn với nhiệm vụ, kết quả và sản phẩm đầu ra.

Những mô hình này cho thấy, muốn hình thành các đại học tinh hoa, cần đồng thời tạo ra môi trường để người học tài năng được phát hiện, nuôi dưỡng và phát triển; nhà khoa học được tự do sáng tạo; doanh nghiệp tham gia sâu vào quá trình đào tạo và nghiên cứu; nguồn lực của Nhà nước được tập trung vào những lĩnh vực có khả năng tạo đột phá.

Khi những đại học tinh hoa được kiến tạo trên nền tảng đó, các “cực xuất sắc” sẽ trở thành đầu tàu về đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, có sức lan tỏa để nâng tầm cả hệ thống.

Việt Hà (TTXVN)