Địa đạo Củ Chi là 1 trong 3 di tích lịch sử được xếp hạng đầu tiên ở TP Hồ Chí Minh, cùng với Bến Nhà Rồng, Dinh Độc Lập. Hiện nay, Khu Di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi (ấp Phú Hiệp, xã An Nhơn Tây) được đông đảo du khách ở trong nước và quốc tế đến tham quan. Đồng thời là địa chỉ đỏ để giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống anh hùng, ý chí kiên cường, tinh thần dũng cảm, sáng tạo của quân dân Củ Chi trong các thời kỳ kháng chiến.

Sơ đồ Địa đạo Củ Chi.

Địa đạo Củ Chi có sớm nhất vào năm 1948, ở các xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An. Lúc đầu, địa đạo chỉ có những đoạn ngắn, cấu trúc đơn giản dùng để cất giấu tài liệu, vũ khí, trú ém cán bộ hoạt động trong vùng địch hậu. Trải qua hai cuộc kháng chiến, quân dân Củ Chi đã xây dựng thành hệ thống địa đạo như mạng nhện, tổng chiều dài trên 200km. Bên trong địa đạo có nhiều công trình phục vụ chiến đấu, hội họp, nghỉ ngơi, sinh hoạt…  

Hệ thống địa đạo tỏa ra nhiều hướng, ăn thông với nhau hoặc độc lập chấm dứt theo từng địa hình. Đường hầm không sâu lắm nhưng chống được đạn pháo, sức nặng của xe tăng, xe bọc thép và bom cỡ nhỏ. Trong địa đạo có những đoạn hẹp, phải đi gọn nhẹ mới qua được. 

Hướng dẫn viên giới thiệu với du khách về trận đánh tại Ngã Ba Cây Gõ. Phía xa là chân dung các chiến sĩ tham gia trận đánh nổi tiếng cách nay 60 năm.

Trong kháng chiến, quân và dân Củ Chi đã dựa vào hệ thống địa đạo đánh 4.269 trận lớn, nhỏ. Trong đó, nổi bật là trận đánh của du kích xã An Phú tại Ngã Ba Cây Gõ vào ngày 8-1-1966. 14 du kích, chiến sĩ bảo vệ căn cứ Khu ủy Sài Gòn - Gia Định đã chiến đấu với 500 lính Mỹ. Các chiến sĩ đã đẩy lui 8 đợt tấn công, tiêu diệt 87 tên địch, phá hủy 8 xe tăng, xe thiết giáp, trước khi rút lui an toàn... 

Du khách xem phim 3D về cuộc hành quân Cedar Falls.

Sau một thời gian bất ngờ, địch nhận ra các lực lượng chiến đấu đều xuất phát ở dưới các đường hầm, công sự và quyết tâm phá hủy hệ thống địa đạo. Trong đó, lớn nhất là cuộc hành quân Cedar Falls (Chiến dịch bóc vỏ Trái Đất), với 30.000 quân, được yểm trợ tối đa xe tăng, thiết giáp, pháo binh, không quân… Mỹ - ngụy đã làm thương vong 1.000 người dân, gom 10.000 người vào các “ấp chiến lược”, phá hủy 6.000 căn nhà, cướp đi 3.700 tấn gạo. Mặc dù vậy, quân dân 6 xã đã kiên cường đứng vững, tiêu diệt 3.500 tên địch, bắn cháy 130 xe tăng, xe bọc thép và 28 máy bay.

Hiện nay, du khách đến tham quan Khu Di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi sẽ được xem sa bàn và phim 3D về cuộc hành quân Cedar Falls diễn ra từ ngày 8-1 đến 26-1-1967.

Từ những nơi chết chóc, cỏ cây đã xanh và phủ lên từng ngày…

Du khách tham quan bẫy chông bảo vệ xóm làng của du kích Củ Chi.

Khu vực tái hiện Củ Chi trong thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước: hố bom, trâu, bò chết vì bom đạn, các thiết bị quân sự của địch bị quân dân Củ Chi bắn cháy…

Du khách trải nghiệm họp chợ trong vùng giải phóng.

Địa đạo Củ Chi cách trung tâm TP Hồ Chí Minh khoảng 70km. Đây là nơi nhiều du khách nước ngoài đến tham quan, tìm hiểu lịch sử, văn hóa và trải nghiệm cuộc sống của quân dân Củ Chi trong kháng chiến.

Chiến tranh đã lùi xa nhưng trên mảnh đất Củ Chi vẫn còn chứng tích về một thời ác liệt: Hố bom! Những hố bom liền kề như tổ ong, nơi những người du kích năm xưa chọn làm công sự chiến đấu dựa trên nguyên tắc “Địch không ném bom 2 lần cùng một chỗ”, giờ được cải tạo để phục vụ du lịch. 

Khu Di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi đã tái hiện vùng giải phóng với các bẫy chông, nơi chế tạo vũ khí, nơi chăm sóc thương binh, ruộng lúa, nhà người dân, nhà thông tin ấp, chợ… 

Thiết bị quân sự được trưng bày tại khu di tích.

Giai đoạn 1954-1975, quân dân Củ Chi loại khỏi vòng chiến đấu hơn 20.000 tên địch, phá hủy trên 500 xe tăng và xe thiết giáp, bắn rơi và đánh hỏng 256 máy bay… Ngày nay, nhiều thiết bị quân sự được trưng bày tại khu di tích. Địa đạo Củ Chi trở thành địa chỉ đỏ được nhiều ngành, đoàn thể chọn làm nơi giáo dục truyền thống cách mạng cho đoàn viên, thanh niên, học sinh.

Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược.

Đến với Địa đạo Củ Chi, du khách không thể không đến Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược. Đền được xây dựng từ năm 1993-1995, để tưởng nhớ công ơn to lớn của đồng bào, chiến sĩ đã chiến đấu, hy sinh trên vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định trong hai cuộc kháng chiến chống quân thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược.

Bên trong đền có những tấm bia bằng đá hoa cương, chữ mạ vàng khắc tên 44.726 liệt sĩ có quê quán ở TP Hồ Chí Minh và các tỉnh, thành phố. Trong đó có 1.331 liệt sĩ không rõ quê quán. Đền tưởng niệm liệt sĩ Bến Dược có tên 145 liệt sĩ quê ở TP Cần Thơ.

PHẠM TRUNG