Cách đây 62 năm, ngày 2 và 5/8/1964, Hải quân nhân dân Việt Nam sau 9 năm thành lập, lần đầu tiên ra quân chiến đấu anh dũng, kiên cường, làm nên truyền thống chiến thắng trận đầu, góp phần làm nên chiến công chống đế quốc Mỹ leo thang chiến tranh phá hoại ra miền Bắc nước ta.

Tàu chiến đấu Hải quân nhân dân Việt Nam đánh trả máy bay Mỹ tại Lạch Trường - Thanh Hóa, ngày 5/8/1964. Ảnh: Tư liệu Quân chủng Hải quân/TTXVN phát

Kể từ mốc son chiến thắng trận đầu, các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Hải quân nhân dân Việt Nam đã không ngừng phấn đấu, xây dựng Quân chủng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc.

Khẳng định ý chí dám đánh, quyết đánh và biết đánh thắng

Do bị sa lầy và thất bại trong cuộc chiến tranh đặc biệt ở miền Nam, đế quốc Mỹ âm mưu mở rộng chiến tranh phá hoại ra miền Bắc hòng ngăn chặn sự chi viện của miền Bắc cho cách mạng miền Nam.

Đầu năm 1964, đế quốc Mỹ đã xây dựng một kịch bản chi tiết cho cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc Việt Nam.

Đặc biệt, đêm 31/7/1964, tàu khu trục USS Maddox của Hải quân Mỹ đã đi dọc bờ biển từ tỉnh Quảng Bình (nay là Quảng Trị), Hà Tĩnh, Nghệ An đến Thanh Hóa để trinh sát, khiêu khích và uy hiếp các tàu đánh cá của ngư dân Việt Nam, có lúc chỉ cách bờ biển 8 hải lý.

Tàu khu trục Maddox (DD-731) của Mỹ xâm phạm vùng biển của Việt Nam ngày 2/8/1964. Ảnh: Tư liệu quốc tế/TTXVN phát

Ngày 2/8/1964, tàu Maddox của Mỹ xâm phạm vùng biển giữa đảo Hòn Mê và cửa Lạch Trường (Thanh Hóa). Với ý chí quyết đánh, dám đánh, ngày 2/8/1964, biên đội tàu phóng lôi: 333, 336 và 339 xuất kích bất chấp sự chống trả của địch, cán bộ, chiến sĩ 3 tàu của Hải quân nhân dân Việt Nam đã anh dũng kiên cường đánh trả buộc tàu Maddox phải tháo chạy ra khỏi hải phận vùng biển miền Bắc.

Sau vụ việc này, chính quyền Mỹ dựng lên cái gọi là “Sự kiện Vịnh Bắc Bộ” vu cáo Hải quân nhân dân Việt Nam “cố ý” tiến công tàu khu trục của Mỹ ở vùng biển quốc tế, nhằm đánh lừa dư luận, tạo cớ để đánh phá ra miền Bắc. Thực hiện mưu đồ đó, ngày 5/8/1964, đế quốc Mỹ lập tức mở Chiến dịch “Mũi tên xuyên”, sử dụng tối đa lực lượng máy bay của hai biên đội tàu sân bay (Constellation và Ticonderoga) đánh phá các mục tiêu kinh tế, căn cứ, kho tàng, nơi trú đậu tàu thuyền của Hải quân ta, mở đầu cho hành động leo thang chiến tranh phá hoại miền Bắc.

Trung úy Hải quân Mỹ Everett Alvarez lái máy bay phản lực A4D, phi công đầu tiên bị bắt ngày 5/8/1964 tại Quảng Ninh. Ảnh: TTXVN

Mặc dù phải đương đầu với lực lượng địch được trang bị vũ khí hiện đại, nhưng với ý chí, quyết tâm chiến đấu cao, lòng quả cảm, Bộ đội Hải quân đã phối hợp, hiệp đồng với lực lượng phòng không ba thứ quân và nhân dân các địa phương ven biển anh dũng chiến đấu, bắn rơi 8 máy bay và bắn bị thương nhiều chiếc khác, bắt sống giặc lái, làm thất bại bước đầu âm mưu phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ.

Chiến thắng ngày 2 và 5/8/1964 đã mở đầu trang sử chiến đấu và chiến thắng hào hùng của Hải quân nhân dân Việt Nam, góp phần cổ vũ toàn Đảng, toàn quân, toàn dân thi đua giết giặc lập công, đánh đuổi Mỹ - ngụy. Chiến thắng đó đã trở thành truyền thống vẻ vang “đánh thắng trận đầu” của Hải quân nhân dân Việt Nam; mãi mãi là biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng; khẳng định ý chí “dám đánh, quyết đánh và biết đánh thắng" giặc Mỹ xâm lược của Hải quân nói riêng và toàn dân, toàn quân ta nói chung.

Những chiến sỹ Hải quân chiến thắng trong trận đánh đuổi tàu khu trục Maddox ngày 2/8/1964 được tặng Bằng khen của Quân chủng Hải quân. Ảnh: Đoàn Tý/TTXVN

Đây là thắng lợi của đường lối chiến tranh nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng, là nghệ thuật “lấy ít địch nhiều, lấy nhỏ đánh lớn”, đánh thắng địch bằng vũ khí trang bị hiện có, bằng trí thông minh và lòng quả cảm; củng cố thêm niềm tin của quân và dân ta vào khả năng đánh thắng máy bay, tàu chiến hiện đại của giặc. Đó còn là thắng lợi của công tác huấn luyện, xây dựng lực lượng và chuẩn bị chu đáo trước khi bước vào chiến đấu và tinh thần cảnh giác cách mạng, sẵn sàng chiến đấu của các lực lượng trên hướng biển, trong đó Hải quân giữ vai trò nòng cốt.

Sau mốc son chiến thắng trận đầu đó, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, cùng với quân dân cả nước, Hải quân đã nêu cao ý chí quyết tâm "Đánh địch mà đi, mở luồng mà tiến", làm nòng cốt phối hợp, hiệp đồng với các lực lượng vũ trang đánh bại chiến tranh phong tỏa sông, biển miền Bắc bằng thủy lôi và bom từ trường của đế quốc Mỹ. Hải quân đã mở tuyến, thông luồng, nối lại tuyến vận tải đường biển chiến lược chi viện miền Nam, dũng cảm, táo bạo, kịp thời tiến công giải phóng và làm chủ quần đảo Trường Sa… góp phần cùng quân và dân ta giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

Xây dựng Hải quân nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới

Tàu 356, 357 của Lữ đoàn 170 (Vùng 1 Hải quân) huấn luyện bắn đạn thật trên biển. Ảnh: Tư liệu đơn vị cung cấp/TTXVN phát

Phát huy truyền thống và tinh thần mưu trí, sáng tạo trong đánh thắng trận đầu, đặc biệt là trong sự nghiệp đổi mới đất nước, thực hiện quyết tâm của Bộ Chính trị, của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, Hải quân Nhân dân Việt Nam đã và đang nỗ lực phấn đấu xây dựng Quân chủng Hải quân theo hướng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, là lực lượng nòng cốt của nền quốc phòng toàn dân, chiến tranh nhân dân trên biển.

Từ năm 2011 đến nay, Quân chủng được xây dựng tiến thẳng lên hiện đại, với đầy đủ 5 thành phần lực lượng: Tàu mặt nước, tàu ngầm, không quân hải quân, pháo binh-tên lửa bờ, hải quân đánh bộ và đặc công hải quân. Khả năng sẵn sàng chiến đấu, trình độ và chất lượng tổng hợp không ngừng được nâng cao

Ngày 2/9/2025, lần đầu tiên Hải quân nhân dân Việt Nam tổ chức diễu binh trên biển kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9, với sự tham gia của nhiều lực lượng hiện đại, khẳng định bước phát triển vượt bậc sau 70 năm xây dựng, phát triển và 15 năm tiến thẳng lên hiện đại.

Diễu binh các lực lượng vũ trang trên biển. Ảnh: Quân chủng Hải quân/TTXVN phát

Những năm qua, trong bối cảnh tình hình thế giới, khu vực và Biển Đông diễn biến phức tạp, khó lường, Đảng ủy, Bộ tư lệnh Quân chủng Hải quân đã thường xuyên nghiên cứu nắm chắc tình hình; chủ động tham mưu, đề xuất những chủ trương, giải pháp chiến lược, đồng thời xử trí kịp thời, chính xác các tình huống, không để bị động bất ngờ, bảo vệ vững chắc chủ quyền và môi trường hòa bình trên biển để phát triển đất nước.

Là lực lượng hoạt động trong môi trường biển mang tính quốc tế, Hải quân nhân dân Việt Nam chú trọng triển khai đối ngoại quốc phòng chủ động, linh hoạt và hiệu quả. Trong đó, ưu tiên hợp tác với quân đội và hải quân các nước láng giềng, nước lớn, đối tác chiến lược, bạn bè truyền thống, nhằm xây dựng vùng biển hòa bình, ổn định, nâng cao vị thế, uy tín của Hải quân nhân dân Việt Nam  trên trường quốc tế và góp phần bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa. Minh chứng sinh động là đầu năm 2026, Tàu 17 hành trình xuyên Tết Bính Ngọ để tham gia Diễn tập MILAN tại Ấn Độ. Tiếp đó, Tàu 016-Quang Trung tham dự Diễn tập Kakadu và Lễ duyệt binh tàu quốc tế tại Sydney nhân kỷ niệm 125 năm Ngày thành lập Hải quân Hoàng gia Australia, với hải trình kỷ lục trên 11 ngàn hải lý an toàn, được bạn bè quốc tế đánh giá rất cao về khả năng hội nhập, tính chuyên nghiệp và năng lực chuyên môn...

Bên cạnh nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, Hải quân nhân dân Việt Nam tích cực tham gia phát triển kinh tế-xã hội, đặc biệt tại các vùng biển, đảo chiến lược như Trường Sa, DK1, Tây Nam. Quân chủng thường xuyên thực hiện tốt công tác dân vận, hỗ trợ nhân dân phòng chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn trên biển. Các chương trình như "Hải quân Việt Nam làm điểm tựa cho ngư dân vươn khơi bám biển", "Hải quân nhận đỡ đầu con ngư dân" mang ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc, góp phần củng cố "thế trận lòng dân" trên biển.

Hoạt động huấn luyện, bắn đạn thật trên biển của Bộ Tư lệnh Vùng 2 Hải quân (2021). Ảnh tư liệu: TTXVN

Thời gian tới, trong bối cảnh tình hình thế giới, khu vực đang có những biến động rất nhanh chóng, phức tạp và khó lường; để hoàn thành trọng trách mà Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng giao cho, lãnh đạo, chỉ huy các cấp và cán bộ, chiến sĩ toàn Quân chủng quán triệt sâu sắc tình hình nhiệm vụ, nâng cao cảnh giác cách mạng; tổ chức thực hiện thắng lợi các chỉ tiêu, nhiệm vụ, giải pháp mà Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân chủng lần thứ XIV đã xác định và chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về “2 kiên định, 2 đẩy mạnh, 2 ngăn ngừa” và “5 vững”. Trong quá trình triển khai các nhiệm vụ, các mặt công tác, phải luôn luôn đổi mới sáng tạo, làm quyết liệt, làm đúng, làm hiệu quả.
Công tác giáo dục chính trị được chú trọng, xây dựng bản lĩnh vững vàng, ý chí quyết tâm cao cho cán bộ, chiến sĩ. Đồng thời, đẩy mạnh xây dựng lực lượng "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại" theo hướng "tinh, gọn, mạnh".

Quân chủng tập trung nâng cao chất lượng huấn luyện, đào tạo, xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực toàn diện, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ và hội nhập quốc tế.

Cùng với đó là đột phá trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực làm chủ vũ khí, trang bị hiện đại, tăng cường tự chủ hậu cần-kỹ thuật.

Hải quân Việt Nam có đủ 5 thành phần lực lượng chiến đấu là: Tàu mặt nước; Tàu ngầm; Không quân Hải quân; Pháo binh - Tên lửa bờ; Hải quân đánh bộ - Đặc công Hải quân và các lực lượng phục vụ bảo đảm hậu cần, kỹ thuật, nghiên cứu khoa học kỹ thuật quân sự Hải quân. Ảnh: Nguyễn Khang/TTXVN

Phát huy tinh thần quật cường của chiến thắng trận đầu, thấm nhuần lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Ngày trước ta chỉ có đêm và rừng. Ngày nay ta có ngày, có trời, có biển. Bờ biển ta dài, tươi đẹp, ta phải biết giữ gìn lấy nó" (Bác về thăm bộ đội Hải quân vào ngày 15/3/1961), các thế hệ cán bộ, chiến sĩ Hải quân nhân dân Việt Nam luôn khắc cốt, ghi tâm giữ trọn lời thề giữ biển với Bác, với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân; tiếp tục xây dựng Quân chủng “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”, bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc, góp phần giữ vững môi trường hòa bình, ổn định trên biển.

Diệp Ninh/TTXVN (tổng hợp)